На денешен ден, 26 октомври 1961 година, познатиот писател Иво Андриќ ја добил Нобеловата награда за книжевност за, како што навеле тие, „епската сила со која тој ги истражува темите и ги опишува човечките судбини инспирирани од историјата на неговата земја.“ Тој останува единствениот писател од овие простори кој успеал да ја добие оваа престижна награда. Во чест на годишнината од овој настан, подолу прочитајте го неговиот говор по добивање на наградата, кој го одржал на 10 декември 1961 година, на банкетот на доделување на Нобеловите награди.

За приказната и раскажувањето

Во извршувањето на високите должности што му се доверени, Нобеловиот комитет на Шведската академија оваа година ја додели Нобеловата награда за книжевност, знак на чест на меѓународната сцена, на писател од мала земја, како што вообичаено се нарекува. При добивањето на оваа чест, би сакал да дадам неколку забелешки за оваа земја и да додадам неколку размислувања од поопшт карактер за делото на раскажувачот кому љубезно ја доделивте вашата награда.

Мојата татковина е навистина „мала земја меѓу световите“, како што еднаш рече еден наш писател, и е земја која со голема брзина и по цена на големи жртви и огромни напори се труди на сите полиња, вклучително и полето на културата, да ги надомести оние нешта кои едно невообичаено турбулентно и тешко минато ѝ ги имаше ускратено. Со доделување на ова признание, вие фрливте зрак светлина врз книжевноста на таа земја и со тоа го свртевте вниманието на светот кон нејзините културни напори, во време кога нашата книжевност почна да продира во светот со низа нови имиња и оригинални дела, во оправдан стремеж да даде свој соодветен придонес кон светската книжевност. Вашето признание до еден од писателите од таа земја несомнено го поттикнува тоа продирање. Затоа, нè обврзува да бидеме благодарни, и среќен сум што во овој момент и од ова место, не само во мое име, туку и во името на книжевноста на која ѝ припаѓам, можам едноставно, но искрено да ја изразам таа благодарност.

Вториот дел од мојата задача е малку потежок и посложен: да кажам неколку зборови за наративниот дел на писателот кому му оддадовте почит со вашата награда.
Но, кога станува збор за писателот и неговото дело, зарем не делува малку неправедно што од оној кој создал уметничко дело, покрај тоа што ни ја дава својата креација, односно дел од себе, се очекува да каже нешто за себе и за тоа дело? Некои меѓу нас повеќе би ги сметале авторите на уметнички дела или за неми и отсутни современици или за познати писатели од минатото и мислат дека уметничкото дело зборува со почист и почист глас доколку живиот глас на авторот не се меша. Овој став не е ниту невообичаен ниту особено нов. Дури и во негово време Монтескје тврдел дека авторите не се добри судии на нивните дела. Се сеќавам дека со восхит и разбирање го прочитав правилото на Гете: „Задачата на уметникот е да создава, а не да зборува“; и многу години подоцна бев трогнат што ја открив истата мисла брилијантно изразена од многу оплакуваниот Албер Ками.

Дозволете ми тогаш, како што ми се чини соодветно, да се концентрирам во оваа кратка изјава на приказната и на раскажувачот воопшто. На илјадници јазици, во најразновидните поднебја, од век до век, почнувајќи од многу старите приказни раскажани околу огништето во колибите на нашите далечни предци до делата на современите раскажувачи кои се појавуваат во овој момент во издавачките куќи од големите градови во светот, токму приказната за човечката состојба е таа која се врти и која луѓето никогаш не се заморуваат да си ја раскажуваат еден на друг. Начинот на раскажување и формата на приказната варираат во зависност од периодите и околностите, но вкусот за раскажување и прераскажување на приказната останува ист: нарацијата тече бескрајно и никогаш не пресушува. Така, понекогаш речиси може да се поверува дека од првата зора на свеста низ вековите, човештвото постојано си ја раскажува истата приказна, иако со бесконечни варијации, во ритамот на својот здив и пулс. И може да се каже дека по модата на легендарната и елоквентна Шехерезада, оваа приказна се обидува да го одврати џелатот, да го суспендира неизбежниот декрет на судбината што ни се заканува и да ја продолжи илузијата на животот и времето.

Или раскажувачот со својата работа треба да му помогне на човекот да се спознае и да се препознае? Можеби тоа е неговиот повик да зборува во името на сите оние кои немале способност или кои, здробени од животот, немале моќ да се изразат. Или можеби раскажувачот си ја раскажува сопствената приказна, како детето кое пее во темнина за да го ублажи сопствениот страв? Или, конечно, целта на овие приказни може да биде да фрлат светлина на темните патеки по кои понекогаш нè фрла животот и да ни кажат за овој живот, кој го живееме слепо и несвесно, нешто повеќе отколку што можеме да го зграпчиме и сфатиме во нашите слабости? И така, зборовите на добриот раскажувач честопати фрлаат светлина на нашите дејства и на нашите пропусти, на она што треба да го сториме и на она што не треба да го сториме. Оттука, некој би можел да се запраша дали вистинската историја на човештвото може да се најде токму во овие приказни, усмени или пишани, и дали би можеле барем слабо да го сфатиме значењето на таа историја. И сосема малку е важно дали приказната е сместена во сегашноста или во минатото.

Сепак, некои ќе тврдат дека приказната што се занимава со минатото ја занемарува, а до одреден степен и ѝ го врти грбот на сегашноста. Еден писател на историски приказни и романи, според мене, не би можел да прифати таква пресуда. Тој попрво би сакал да признае дека и самиот не знае многу добро кога или како преминува од она што се нарекува сегашност во она што го нарекуваме минато, и дека лесно – како во сон – го преминува прагот на вековите. Но, на крајот, заремј минатото и сегашноста не нè соочуваат со слични појави и со истите проблеми: да се биде човек, да се биде роден без да го знае или сака тоа, да биде фрлен во океанот на постоењето, да биде должен да плива, да постои; да има идентитет; да се спротивстави на притисокот и шоковите однадвор и на непредвидените и непредвидливите дејствија – сопствените и туѓите – кои толку често ги надминуваат капацитетите на човекот? И уште повеќе, да ги издржи сопствените размислувања за сето ова: со еден збор, да се биде човек.

Па така, се случува, надвор од замислената разграничувачка линија помеѓу минатото и сегашноста, писателот сè уште да се наоѓа очи во очи со човечката состојба, која е обврзан да ја набљудува и разбере најдобро што може, со која мора да се идентификува, давајќи ѝ ја силата на неговиот здив и топлината на неговата крв, која мора да се обиде да ја претвори во живата текстура на приказната што има намера да ја преведе за своите читатели, на таков начин што резултатот ќе биде што е можно поубав, поедноставен и поубедлив.

Како може писателот да стигне до оваа цел, на кои начини, со кои средства? За некои тоа е со давање слобода на нивната имагинација, за други тоа е со долго и макотрпно проучување на упатствата што ги дозволуваат историјата и социјалната еволуција. Некои ќе се обидат да ги асимилираат суштината и значењето на минатите епохи, други ќе продолжат со каприциозната и игрива ноншалантност на плодниот француски романсиер кој еднаш рече: „Што е историјата освен колче на кое ќе ги закачам моите романи?“ Со еден збор, има илјада начини и средства романсиерот да дојде до своето дело, но она што е единствено важно и одлучувачко е самото дело.

Авторот на историски романи би можел да ја стави како епиграф на своите дела, за секому да објасни сè, еднаш засекогаш, старата изрека: „Cogitavi dies antiquos et annos aeternos in mente habui » (Размислував за минатите денови и во умот ги зачував годините на вечноста). Но, со или без епиграф, неговото дело, со самото свое постоење, ја сугерира истата идеја.

Сепак, ова во крајна линија не е ништо друго освен прашања за техниката, вкусовите и методите, интересна духовна игра за некое дело или нешто што има нејасна врска со тоа. На крајот, сосема малку е важно дали писателот го евоцира минатото, ја опишува сегашноста или дури смело се втурнува во иднината. Главната работа е духот што ја обликува неговата приказна, пораката што неговото дело му ја пренесува на човештвото; и очигледно е дека правилата и прописите не опстојуваат тука. Секој ја гради својата приказна според сопствените внатрешни потреби, според мерката на неговите склоности, вродени или стекнати, според неговите концепции и според моќта на неговите средства за изразување. Секој ја презема моралната одговорност за својата приказна и секому мора да му се дозволи слободно да ја раскаже.

Но, како заклучок, треба да се надеваме дека приказната што денешниот автор им ја раскажува на своите современици, без разлика на нејзината форма и содржина, не треба ниту да биде извалкана од омраза, ниту да биде замаглена од вревата на убиствените машините, туку треба да се роди од љубов и инспирирана од широчината на идеите на слободен и спокоен човечки ум. Зашто, раскажувачот и неговото дело немаат никаква цел освен ако не му служат, на еден или друг начин, на човекот и на човештвото. Тоа е суштинската поента. И тоа се обидов да го изнесам во овие кратки размислувања инспирирани од приликата и кои, со ваша дозвола, ќе ги завршам на истиот начин на кој ги започнав, со повторно изразување на длабока и искрена благодарност.

Говорот на Иво Андриќ на англиски јазик, онака како што е објавен на официјалната страница на Нобеловите награди.
Говорот на Иво Андриќ на српски јазик, онака како што е објавен на официјалната страница на Иво Андриќ.