Џон Лок е еден од најпознатите филозофи во историјата, неговите теории и размисли за општеството, образованието и која е најправилната форма на владеење и денес сериозно се изучуваат на сите факултети, особено на оние по политички науки. Некои го нарекуваат и татко на либерализмот, денес на блогот ќе се осврнеме на неговиот живот, творештво и главни точки од неговата филозофија.

Англискиот филозоф и политички теоретичар Џон Лок (1632-1704) постави голем дел од основите на просветителството и има дадено централен придонес во развојот на либерализмот. Обучен за медицина, тој е клучен застапник на емпириските пристапи на Научната револуција. Во неговиот „Есеј за човечкиот разум“, тој ја унапреди теоријата за тоа дека човекот е „табула раса“, односно „празна и неиспишана табла“, со знаење и идентитет кои произлегуваат само од акумулираното човечко и животно искуство. Неговата политичка теорија за владеење со согласност на управуваните како средство за заштита на трите природни права „живот, слобода и имот“ има длабоко влијание врз основачките документи на САД. Неговите есеи за религиозна толеранција обезбедија ран модел за одвојување на црквата од државата.

Раниот живот и образованието на Џон Лок

Џон Лок е роден во 1632 година во Рајтон, Сомерсет. Неговиот татко бил адвокат и мал земјопоседник кој станал капетан на парламентарната војска и се борел на парламентарната страна за време на Англиската граѓанска војна од 40-ти години на 17 век, кога Џон Лок имал околу 10 години.

Користејќи ги своите воени врски, тој го сместил својот син во елитното училиште Вестминстер и токму таму, на неколку метри од училиштето, кралот Чарлс I бил јавно погубен во 1649 година. Тој ги слушал извиците на публиката додека бил во библиотеката и тој спомен засекогаш му се врежал во мозокот.

Најблиската пријателка на Џон Лок била филозофката Лејди Дамарис Кадворт Машам. Пред да се омажи, двајцата разменувале љубовни песни, а по враќањето од прогонство, Лок се преселил во домот на во Лејди Дамарис и нејзиниот сопруг.

Во периодот помеѓу 1652 и 1667 година, Џон Лок бил студент, а потоа и предавач во Христовата црква во Оксфорд, каде што се фокусирал на стандардната наставна програма за логика, метафизика и класици. Тој, исто така, интензивно студирал медицина и бил соработник на Роберт Хук, Роберт Бојл и други водечки научници од Оксфорд. Всушност, тој првично планирал да биде доктор, но сето тоа се променило кога го запознал грофот од Шафтсбери.

Џон Лок и грофот од Шафтсбери

Во 1666 година Лок го запознал амбициозниот политичар Ентони Ешли Купер, првиот гроф од Шафтсбери, кој првично дошол на Оксфорд за да побара лек за проблемот што го имал со својот црн дроб. Двајцата склучиле пријателство кое прераснало во целосно покровителство и Шафтсбери му предложил да се пресели во Лондон и да живее кај него, и една година подоцна Лок бил назначен за лекар во домаќинството на Шафтсбери. Таа година тој надгледувал опасна операција на црниот дроб на Шафтсбери, која веројатно го спасила животот на неговиот патрон. Овој потег значитално го променил текот на животот на Лок, кој влегувајќи во кругот на Шафтсбери почнал да навлегува и учествува во различните научни, образовни, религиски и политички дебати што биле популарни во тоа време.

Во следните две децении, богатството на Лок било врзано за Шафтсбери, кој најпрво бил водечки министер на Чарлс II, а потоа и основач на спротивставената партија. Шафтсбери ја водел кампањата за „исклучување“ од 1679 година за да се исклучи католичкиот војвода од Јорк (идниот Џејмс II) од кралското наследство. Кога тоа не успеало, Шафтсбери почнал да заговара вооружен отпор и бил принуден да побегне во Холандија во 1682 година. Лок ќе го следи својот патрон во прогонство една година подоцна, враќајќи се дури откако Славната револуција го поставила протестантот Вилијам III на престолот.

Неговите ставови за религиозната толеранција

Откако почнал да се движи во интелектуалните кругови во Лондон, едно од првите прашања кои навистина го заинтересирале е што е со оние луѓе кои не се сложуваат со твоите религиозни ставови. Со отргнувањето од Католичката црква под владеењето на Хенри VIII во 16 век, Англиското протестанство започнало процес на гласно преиспитување на религијата кој не можел така лесно да се сопре. Поради тоа што сите овие дебати и преиспитувања дошле на работ да излезат од контрола, се појавиле аргументи за тоа дека треба да постои целосна државна контрола врз религијата и силно разбивање на одметниците. Но, Лок станал еден од најгласните поборници за слобода на религија во неговиот одличен есеј за толеранцијата, напишан во 1667 година. Тој се залагал за толеранција на основа на три точки:

1. Државата поконкретно и луѓето генерално, не можат со сигурност да ја проценат вистинитоста на фактите на спротиставените религии
2. Дури и кога би можеле, не може да се наметне и спроведе „вистинската религија“, бидејќи човек не може да биде приморан да верува преку насилство
3. Наметнувањето на „религиозна униформираност“ со сила води кон многу поголем општествен неред отколку дозволувањето на разноликост на уверување

Лок тврди дека крајната цел на државата е да го обезбеди и одржува мирното и удобно живеење на луѓето во општеството, но дека нема никаква врска со „доброто“ во душите на луѓето. Религијата е личен избор, а црквите се волонтерски организации кои можат да си воспостават свои правила и да си ги почитуваат истите. Благодарение на влијанието на Лок, идејата дека луѓето треба да бидат фрлани во затвор поради нивните уверувања полека била напуштена и отфрлена.

Дополнително, во трите „Писма за толеранцијата“ (1689-92), Лок сугерира дека владите треба да ја почитуваат слободата на религијата, освен кога спротивставеното верување претставува закана за јавниот ред. Атеистите (на кои не може да им се верува, според него) и католиците (кои според него полагале верност на надворешен владетел) биле исклучени од неговата шема. Дури и во рамките на своите ограничувања, толеранцијата на Лок не тврди дека сите (протестантски) верувања се подеднакво добри или вистинити, туку едноставно дека државите не биле во позиција да одлучат кое е точно.

Публикациите на Џон Лок

За време на неговата децениска служба за Шафтсбери, Џон Лок пишувал прилично често. Во шесте години по враќањето во Англија ги објавил сите негови најзначајни дела. Локовиот „Есеј за човечкиот разум“ (1689) ја наведе теоријата за човечкото знаење, идентитет и самобитност што ќе има огромно влијание врз мислителите на просветителството. За Лок, знаењето не било откривање на ништо вродено или надвор од поединецот, туку едноставно акумулација на „факти“ добиени од сетилно искуство. За да ги открие вистините надвор од доменот на основното искуство, Лок предложува пристап по моделот на ригорозните методи на експерименталната наука и овој пристап во голема мера влијаел на Научната револуција.

Ставовите на Џон Лок за формите за владеење

„Две расправи за владата“ (1689/1690) нуди политички теории развиени и рафинирани од Лок за време на неговите години на страната на Шафтсбери. Ова дело вслушност се труди да ги одговори прашањата од типот на тоа кој треба да владее и на основа на што треба да владее.

Од една страна, во тоа време популарното јавно мислење било дека кралевите имаат божествено право да владеат, додека пак се појавиле и некои мислители како Томас Хобс кој тврдел дека тоталитарната моќ на кралевите е оправдана за да може да се одржи редот и да се спречи повторувањето на хаосот што се наоѓал насекаде во општеството. Хобс инсистирал дека во времето пред моќните владетели и општества, постоело нешто што тој го нарекувал „природна состојба“. Меѓу останатото, тој тврдел дека луѓето треба да имаат ниски очекувања од владетелите и дека тие немаат одговорност да ги заштитуваат религиозните слободи и човековите права.

Отфрлајќи го божественото право на кралевите, Лок смета дека општествата формираат влади со меѓусебен (и, во подоцнежните генерации, премолчен) договор. Лок всушност инсистирал на тоа дека луѓето доброволно се согласиле да отстапат од некои од нивните лични слободи, но само во насока на тоа нивните прават да бидат подобро заштитени. Не може да се очекува дека тие ќе се откажат целосно од своите права, бидејќи тоа би ја поништило целта на тоа тие воопшто да станат дел од општеството.

Ако владетелот почне да се однесува како тиранин, и неправично им ги нарушува правата на неговите поданици и неправично им ги одзема слободата и имотот, според Лок, луѓето имаат целосно право да ја повлечат својата согласност, а кога кралот ќе ја изгуби согласноста на управуваните, општеството т.е луѓето можат да го отстранат и да изберат нов владетел – пристап цитиран речиси дословно во Декларацијата за независност на Томас Џеферсон од 1776 година, иако влијанието на Лок врз Декларацијата за независност на САД може да се забележи низ целиот текст.

Лок, исто така, разви дефиниција за сопственоста како производ на трудот на една личност што ќе биде основа и за капитализмот на Адам Смит и за социјализмот на Карл Маркс. Лок славно напишал дека човекот има три природни права: живот, слобода и сопственост.

Во втората расправа, тој исто така се спротиставува на погоре наведените ставови на Томас Хобс, особено во однос на т.н „природна состојба“. Тој се сложува со Хобс дека без владеење и држава, дефинитивно би постоела „природната состојба“. Но, тој не се согласувал во однос на тоа како би изгледала таквата заедница. За разлика од ставот на Томас Хобс дека „човек на човека му е волк“, Лок сметал дека таквите заедници и општества би биле сосема мирни и дека фактот што луѓето се согласиле да бидат управувани од владетели, не значи дека тие плашливо се согласиле да се откажат од сите свои права. Всушност, според Лок, луѓето поседуваат неотуѓиви природни права што ниту еден владетел не може да им ги одземе.

Неговите ставови за образованието

Во неговото дело „Некои мисли во врска со воспитувањето“ (1693), Лок се залага за проширен наставен план и подобар третман на учениците – идеи кои имале огромно влијание врз создавањето на романот „Емил“ на Жан-Жак Русо (1762). Според некои теоретичари, ова е најважната книга за образованието што е некогаш напишана.

Во 1684 година, еден аристократ по име Едвард Кларк побарал совет од Лок за воспитувањето на неговиот син и наследник. Иако Лок не бил женет и никогаш немал свои деца, Лок му одговорил со серија од писма кои подоцна ги претворил во книга. Како што е наведено и погоре, Лок тврдел дека сите го започнуваме животот со празни умови, односно „табула раса“ и дека сето она што го стекнуваме како знаење го стекнуваме преку сетилните и животните искуства. И токму заради овие ставови, Лок сметал дека образованието е клучно за тоа какви луѓе ќе станеме. Лок сметал дека како деца ние сме ранливи и многу подложни на идеите кои луѓето ни ги всадуваат во главата на таа рана возраст. Тој тврдел дека идеите што ни се всадуваат и идеите што ги прифаќаме како деца, се многу поважни од идеите и ставовиве што ги прифаќаме подоцна во животот, бидејќи тие се основата на она што сме како луѓе.

Тој исто така имал силни ставови за тоа што треба да има во наставната програма, односно сметал дека децата не треба да бидат подложени на т.н „бескорисни предмети“. Тој сметал дека предмети што се „бескорисни“ се предметите како латински и грчки јазик, поезија и музичко образование. Тој сметал дека децата треба да учат работи кои практично ќе можат да ги применат понатаму во животот како: наука, етика, трговија и она што во денешно време го нарекуваме „психологија“, односно инструкции како да се смириме себеси, да бидеме љубезни и да ги разбираме другите.

Тој починал во октомври 1704 година. Тој во тоа време бил исклучително влијателен во Европа, но неговото влијание го чувствуваме и денес, особено што ги поставил темелите на верувањата дека мора да постои религиска слобода, дека владетелите не смеат да ги малтретираат своите поданици и дека мора да се погрижиме децата да имаат добро детство.

*делумни извори за овој текст се интернет-порталот History.com и видеото на School of Life кое можете да го погледнете подолу во својата оригинална форма на англиски јазик.