На 21 ноември 1694 година се родил еден од најпознатите филозофи на сите времиња – Волтер! Волтер преку неговите дела длабоко проникнува и е заслужен за популаризирање на голем дел од просветителските идеи, вклучително и идеите за слобода на говор и верска толеранција. Негово најпознато дело е „Кандид“ за кое веќе пишувавме и го препорачавме на блогот и истовремено бил филозоф кој исто така е познат по тоа што често имал проблем со законот и властите.
Волтер напишал повеќе од 50 драми, десетици трактати за наука, политика и филозофија и неколку историски книги за сè, од Руската империја до францускиот парламент. Попатно, тој успеал да напише и купишта стихови и обемна кореспонденција од околу 20.000 писма до пријатели и современици. Наводно, Волтер го одржувал своето неверојатно темпо со тоа што трошел до 18 часа дневно пишувајќи или диктирајќи им на секретарките, често додека бил во кревет. Можеби бил поттикнат и од херојски количини на кофеин – според некои извори, тој пиел дури 40 шолји дневно.
Волтер исто така имал и многу интересен и разнолик живот, па оттаму денес на блогот можете да прочитате интересни делови за неговиот живот, филозофија и творештво, текст инспириран од статијата на Еван Ендрус за History.com, како и од видеото на порталот School of Life, подготвено од професорот Николас Кронк, кое можете да го погледнете подолу.
Франсоа-Мари Аруе се родил во Париз на 21 ноември 1694 година. Неговиот татко, добро познат адвокат, го испратил во најдоброто училиште во главниот град и според сите сведоштва тој бил брилијантен ученик. Младиот Аруе уште од рана возраст решил да се прослави како писател. т.е – да го смени своето име, бидејќи првото нешто што го направил е да го промени своето име во Волтер. Сепак, никој точно не знае зошто точно го избрал тоа име.
Волтер имал затегнати односи со својот татко, кој ги обесхрабрувал неговите книжевни аспирации и се обидел да го принуди да се насочи кон кариера во правото. Веројатно за да покаже отфрлање на вредностите на неговиот татко, тој го отфрлил своето семејно име и го усвоил името „Волтер“ откако ја завршил својата прва драма во 1718 година. Волтер никогаш не го објаснил значењето на неговото име, па научниците можат само да шпекулираат за неговото потекло. Најпопуларната теорија тврди дека името е анаграм на одреден латинизиран правопис на „Arouet“, но други тврдат дека Волтер е повикување на името на семејниот замок или референца на прекарот „волонтер“, кој можеби му бил даден на Волтер како саркастична забелешка за неговата тврдоглавост.
Осумнаесеттиот век често се нарекува „Доба на разумот“ или „Доба на просветителството“, а понекогаш може да се сретне и како „Доба на Волтер“. Па оттаму, промената на неговото име е добра одлука, бидејќи „Добата на Арует“ едноставно не е тоа – тоа.
Духовитоста на Волтер е надалеку позната, но истата за првпат го довела во неволја со властите во мај 1716 година, кога накратко бил протеран од Париз поради компонирање песни во кои се потсмевал со семејството на францускиот регент. Младиот писател, сепак не можел да се воздржи, па само една година подоцна бил уапсен и затворен во Бастилја за пишување скандалозни стихови кои имплицирале дека регентот имал инцестуозна врска со неговата ќерка. Волтер се пофалил дека неговата ќелија му дала малку време за размислување, а тој на крајот поминал 11 месеци зад решетки пред да добие ослободување.
Волтер бил и неверојатно талентиран како поет. На само 24-годишна возраст, тој ја извел својата прва трагедија во стихови на сцената на „Comédie française“. Дотогаш тој веќе започнал да работи на епска поема за француските религиозни граѓански војни од шеснаесеттиот век, песна која го велича Анри IV како крал кој донел мир со прагматично преобраќање од протестантизам во католицизам. Оваа тема му била драга на Волтер, бидејќи под превезот на пишување национален еп, тој можел долго да се задржи на крвавите последици од верската нетрпеливост.
Уште од самиот почеток, ставовите на Волтер за религијата биле цврсти и непоколебливи. Тој не бил атеист, делумно затоа што сметал дека некое минимално верување во божество е корисно за општествената кохезија. Богот на Волтер го создал светот, ни всадил чувство за добро и зло, а потоа во основа се тргнал на страна. Ова е рационална религија – позната во осумнаесеттиот век под името природна религија или деизам. Волтер бил човек со разум кој го мразел фанатизмот, идолопоклонството и суеверието. Нему му бил одбивен фактот дека луѓето се убиваат меѓусебно за да одбранат дел од религиозната доктрина која тие едвај ја разбираат, а најголема омраза ја имал за свештениците што ја користеле лековерноста на верниците за да ја задржат сопствената моќ. Волтер сакал религија без црква.
„Писма за англиската нација“ претставува неформален портрет на англиската култура, дело напишано со духовит и ироничен стил, навлегувајќи и во различни теми како религијата, политиката, науката и книжевноста. Еве, на пример, како Волтер ја претставува Кралската берза, убава зграда во срцето на градот, каде трговците од целиот свет се состанувале за различни бизниси:
„Погледнете ја Кралската берза во Лондон, каде претставниците на сите народи се среќаваат за доброто на човештвото. Таму Евреинот, Махометанецот и Христијанинот се здружуваат како сите да веруваат во истата религија и само на стечајците им го даваат името „неверник“. Таму Презвитеријанецот му се доверува на Анабаптистот, а црковниот човек зависи од зборот на Квекерот. По распуштањето на овој пацифички и слободен собир, некои се повлекуваат во синагогата, а други за да земат чаша. […] Ако само една религија беше дозволена во Англија, власта многу веројатно би станала произволна; да беа само две, луѓето меѓусебно ќе си ги пресекуваа гркланите; но бидејќи ги има многу, сите тие живеат среќно и во мир.“
Пораката е јасна: верските разлики се тривијални и ги разделуваат луѓето, а трговијата е важна и ги зближува. Неговиот заклучок дека плуралноста на религиите во Англија води кон помирно општество, секако е прикриена критика за Франција, каде Католичката црква била доминантна.
Во „Писмата за англиската нација“ се зборува и за Џон Лок и Исак Њутн, мислители што тогаш не биле многу познати во Франција. Темата можеби изгледа предизвикувачка, но Волтер бил мајстор за популаризирање на тежок материјал. Прашајте кој било ученик за Њутн, и тие ќе ви кажат за јаболкото што му паднало на глава – а опстанокот на оваа анегдота целосно е заслуга на Волтер. Иако двајцата никогаш не се сретнале лично, Волтер бил ентузијастички соработник на англискиот физичар и математичар сер Исак Њутн. Откако добил примерок од Њутновата „Principia Mathematica“, тој тврдел дека клекнал пред неа во знак на почит, „како што бил редот“.
Волтер одиграл клучна улога во популаризирањето на идеите на Њутн и тој објавил еден од првите текстови за тоа како славниот научник ги развил своите теории за гравитацијата. Во неговиот „Есеј за епска поезија“ од 1727 година, Волтер напишал дека Њутн ја добил „првата мисла за својот систем на гравитација кога видел јаболко како паѓа од дрво“. Легендата вели дека тој ја чул анегдотата од внуката на Њутн и веднаш сфатил дека оваа едноставна слика е совршен начин да се пренесе едноставноста на Њутновото објаснување за силата на гравитацијата. Подоцна ја објавил анегдотата Волтер и во „Писма за англиската нација“ по што се раширила насекаде и со тоа Волтер оставил свој белег и во англиската и светската популарна култура.
Во 1729 година, Волтер се здружил со математичарот Шарл Мари де ла Кондамин и други за да ја искористи профитабилната дупка во француската државна лотарија. Владата секој месец исплаќала огромни награди, но грешката во пресметката значела дека исплатите биле поголеми од вредноста на сите билети во оптек. Имајќи го ова на ум, Волтер, ла Кондамин и еден куп други коцкари биле во можност постојано да го заобиколуваат пазарот и да извлекуваат огромни добивки. Шемата му донела на Волтер неочекувано богатство од речиси половина милион франци, што му овозможило да се посвети исклучиво на својата книжевна кариера.
Волтер започнал жива кореспонденција со Фридрих Велики кон крајот на 30-ти години на 18 век, а подоцна неколку пати отпатувал за лично да се сретне со прускиот монарх. Пред една од овие посети во 1743 година, Волтер смислил непромислена шема со цел да ја искористи својата нова позиција и да ја поправи својата репутација во францускиот двор. Откако склучил договор да служи како владин доушник, тој напишал неколку писма до Французите, давајќи внатрешни информации за надворешната политика и финансиите на Фредерик. Меѓутоа, Волтер се покажал како лош шпион, а неговиот план брзо пропаднал откако Фредерик се посомневал во неговите мотиви.
Двајцата сепак останале блиски пријатели, а Волтер се преселил во Прусија во 1750 година за да заземе постојана позиција во дворот на Фридрих. Нивната врска конечно се влошила во 1752 година, откако Волтер жестоко го нападнал шефот на Пруската академија на науките. Фридрих го укорил Волтер и наредил јавно да се запали еден негов сатиричен памфлет. Волтер засекогаш го напуштил дворот во 1753 година, наводно велејќи му на еден пријател: „16 години бев ентузијаст за Фридрих, но тој ме излечи од оваа долга болест“.
Волтер се борел со прашањето за доброто и злото, главната тема во неговото најпознато дело, „Кандид“. Овој краток сатиричен роман бил објавен во 1759 година и станал бестселер уште од моментот кога бил објавен. Преведено на секој можен јазик, „Кандид“ останува најчитаното дело на европското просветителство. Ова дело има извршено и големо влијание и во вокабуларот и јазиците ширум светот, бидејќи сите луѓе ширум светот, свесно или несвесно често користат фрази или изрази од „Кандид“.
„Кандид“ е безвременско дело, сатира на човековата состојба. Тоа е и дело што го отсликува просветителството, а неговата филозофска тема е објавена во насловот: „Кандид или Оптимизам“. Херојот на Кандид, како што ни кажува неговото име, е невин антихерој. Тој е воодушевен од неговиот учител Панглос кој ја проповеда филозофијата на оптимизмот. Ова не е „оптимизам“ во модерната смисла на „гледање на добрата страна“. Оптимизмот, напишан со големо О, и како што го објаснил германскиот филозоф Лајбниц, бил обид да се одговори на вековниот проблем на постоењето на злото. Зошто, ако Бог е добар, тој дозволува постоење на зло во светот? На овој аргумент, оптимистот од осумнаесеттиот век вели дека сето зло е дел од некој поголем шаблон на доброто: „Сè e делумно зло и универзално добро“, како што рекол англискиот поет Поуп. Со други зборови, злото всушност воопшто не постои, тоа е само нешто што човекот го замислува поради неговиот ограничен поглед на светот.
Можеби мислите дека ова звучи како трик за самодоверба, барем Волтер сигурно го мислел тоа, но оваа идеја била широко прифатена во осумнаесеттиот век. Кандид ја ставил оваа филозофија на тест. Исфрлен од својот удобен дом во нејасен германски замок откако се обидел да ја заведе убавата ќерка на баронот Кунегонда, тој минува низ многу искушенија и неволји: регрутиран во војска, се бори во војна, а потоа дезертира, само за да се биде сведок на земјотрес во Лисабон, непогода што навистина се случила и однела околу 40.000 човечки животи. Кандид постојано се соочува со злото во неговите најекстремни форми, со моралното зло, во случајот со земјотресот, каде што човекот очигледно не е виновен; а најмногу со човечкото зло, како војната, каде што човекот е дефинитивно виновен. Ведриот оптимизам на Панглос очигледно е несоодветен одговор на огромните размери од овој тип. На крајот, дури и Кандид го сфаќа ова.
По 1760 година, Волтер се населил во замокот во Ферни, во близина на Женева. Досега тој бил најпознатиот жив писател во Европа и бил познат како „патријархот на Ферни“. Тој се зафатил со голем број јавни каузи. Во 1761 година, протестантскиот трговец Жан Калас бил обвинет за убиство на својот син и осуден од судиите во Тулуз на мачење, а потоа да бил скршен на тркалото. Правните процеси во најмала рака биле нерегуларни, а се зголемил и сомнежот дека судиите во овој католички град постапувале со прекумерна ревност поради верскиот фанатизам. Волтер се вклучил во случајот и започнал енергична кампања за да го рехабилитира споменот на Калас и да им помогне на членовите на неговото семејство, кои биле сиромашни. Тој пишувал писма до власта и објавил низа памфлети, кулминирајќи во 1763 година со неговиот Traité sur la tolérance („Тракт за толеранцијата“), кој започнува со историските факти за случајот Калас и се проширува кон историјата на верската нетолеранција во европската култура.
Списите на Волтер имале огромно влијание врз јавното мислење, и на крајот судиите во Париз ја поништиле пресудата на судот во Тулуз. Премногу било доцна да се спаси Калас, но тоа сепак било огромна победа за Волтер, кој научил важна лекција за тоа како може да се дојде до промена преку притисокот на јавното мислење. „Мислењето владее со светот“, напишал тој во 1764 година, „но на долг рок филозофите се тие што го обликуваат ова мислење“.
Додека живеел во Фернеј во 70-ти години на 18 век, Волтер се здружил со група швајцарски хоролози и започнале бизнис со производство на часовници на неговиот имот. Со Волтер кој дејствувал како менаџер и финансиер, потфатот набрзо прераснал во индустрија ширум селото, а часовниците Ферни биле рамо до рамо со некои од најдобрите во Европа.
„Нашите часовници се многу добро направени“, му напишал еднаш на францускиот амбасадор во Ватикан, „многу згодни, многу добри и евтини“.
Волтер го гледал претпријатието како начин да ја поддржи економијата на Ферни и ја искористил својата огромна мрежа на контакти од високата класа за да најде потенцијални купувачи. Меѓу останатите, тој на крајот успеал да го продаде својот производ на луѓе како Катерина Велика од Русија и кралот Луј XV од Франција.
Волтер за себе рекол дека „пишувал за да дејствува“ и дека сака неговите дела да го променат начинот на кој луѓето размислуваат и се однесуваат. Водејќи ги своите крстоносни војни против фанатизмот, тој измислил дури и слоган на кампањата, „Ecrasez l’Infâme!“, што грубо се преведува како „Скрши го одвратното!“. Под „L’Infâme“ овде се мисли на сè што мразел Волтер, за сè она против што се борел целиот свој живот: суеверие, нетолеранција, ирационално однесување од секаков вид.
И никогаш не треба да заборавиме дека тој бил брилијантен писател, еден од најголемите стилисти што францускиот јазик некогаш ги имал. Моќта на неговите идеи е во директна врска со моќта на неговото изразување: многу писатели се потсмевале на чудата, но никој не го правел тоа толку урнебесно како Волтер. Волтер имал слух за познатата фраза: „Да не постоеше Бог, ќе требаше да го измислиме“ – тоа е добра реплика на секој јазик, а уште подобра на оригиналниот француски јазик, каде што е уште понезаборавна бидејќи се работи за класична александринска линија во 12 слогови:
Si Dieu n’existait pas, il faudrait l’inventer.
Волтер починал во Париз во 1778 година, само неколку месеци откако се вратил во градот за првпат по 28 години за да ја надгледува продукцијата на една од неговите драми. Во последните неколку дена од неговиот живот, претставници на Католичката црква постојано го посетувале Волтер – доживотен деист кој често ја критикувал организираната религија – со надеж дека ќе го убедат да ги повлече своите мислења и да се покае на смртната постела. Големиот писател не бил трогнат и наводно ги исфрлил свештениците велејќи: „Да умрам во мир“.
Неговото одбивање значело дека тој официјално не добил христијански погреб, но неговите пријатели и семејството успеале да организираат таен погреб во регионот Шампањ во Франција пред наредбата да стане официјална.
Наследството на Волтер во нашите сегашни дебати за религиозната толеранција останува моќно. Поминува едвај една недела без напис во медиумите во кој се цитира мислата: „Не се сложувам со тоа што го кажуваш, но до смрт ќе го бранам твоето право да го кажеш тоа“ – да не била мислава на Волтер ќе моравме да ја измислиме, а всушност тоа е и вистината бидејќи изразот го измислила една Англичанка во 1906 година. Без оглед на тоа – оваа реченица изразува вистина која е фундаментално важна за нашата култура и затоа ја усвоивме фразата и колективно одлучивме дека Волтер ја кажал. Името на Волтер стана синоним за збир на либерални вредности: слобода на говор, отфрлање на фанатизам и суеверие, верување во разумот и толеранција. Тоа е уникатно и скапоцено наследство.
Погледнете го и видеото:
Кафе и книги 