Александар Исаевич Солженицин е еден од највпечатливите и најважните руски автори на 20 век. Неговите дела како „Архипелагот Гулаг“ и „Еден ден во животот на Иван Денисович“ го разобличуваат ужасниот, суров и безмилосен режим на Советскиот сојуз, поради што тој претрпел многу страдања и прогонство. Во 1970 година ја добил Нобеловата награда за книжевност. Тој се родил на 11 декември 1918 година, а починал на 3 август во 2008 година. На блогот веќе пишував за патешествието низ кое поминало неговото Нобелово предавање за да биде изнесено од СССР во текстот: Фредриксон: Како му помогнав на Солженицин да го изнесе Нобеловото предавање од СССР?

На 1 јуни 1976 година, Александар Солженицин се согласил на интервју со Мајкл Чарлтон од „Би-Би-Си“ во кое дискутираат за многу нешта, меѓу кои и тогашните политички и општествени трендови. Транскриптот од тоа интервју беше прикачено на страницата на „Carnegie Council for Ethics in International Affairs” и денес во продолжение можете да го прочитате на блогот на македонски јазик, а подолу имате линк кој ве води до оригиналниот извор.

(Солженицин во 1974 година / извор: Verhoeff, Bert / Anefo, via Wikimedia Commons)

Александар Исаевич, кога г-дин Брежњев и Политбирото донесоа одлука да ве прогонат во странство наместо да ве испратат уште еднаш во концентрационен логор, тие сигурно веруваа дека ќе ѝ нанесете помала штета на комунистичката држава надвор од Советскиот Сојуз отколку внатре во него. Па се прашувам дали верувате дека времето ќе докаже дека таа пресуда е точна?

Во начинот на кој го поставувате тоа прашање, постои одредена лажна претпоставка. Ако се постави прашањето вака, претпоставуваме дека Политбирото е семоќно и независно во одлуките што ги носи, дека било слободно да одлучува вака или онака. Морам да кажам дека во времето на моето прогонство, ситуацијата беше многу необична. За ова пишував пред некое време. Есента во 1973 година, поддршката на западното јавно мислење за Сахаров и мене во нашата директна конфронтација, како што јас ја нареков, беше толку моќна, толку непопустлива, поддршка каква што Западот не покажал долго време, со таква цврстина и толку непоколебливо, што советското Политбиро едноставно се исплаши. Немаше целосна слобода на избор или да ме држи во затвор или да ме протера; тие едноставно се исплашија од овој гнев, оваа бура на огорченост на Западот и беа принудени да попуштат. Ова беше принудна отстапка. Од таа причина, мислам дека сега, дури и ако се каат, а верувам дека се каат, мораме да запомниме дека тие, всушност, немаа избор. Тоа беше редок момент кога Западот покажа невидена цврстина и ги принуди да се повлечат.

Од друга страна, тие би биле во право, нели, ако почувствувавте дека вашите предупредувања или верувања беа игнорирани од Западот. Тогаш би престанале да бидете релевантни, и веројатно тоа е она на кое тие се надеваат?

Да, ако се погледне од таа гледна точка, во право сте. Моите предупредувања, предупредувањата на другите – многу сериозно предупредување на Сахаров директно од Советскиот Сојуз – овие предупредувања не се слушаат, повеќето од нив се доживуваат како „канти да тропаат“, т.е луѓето не сакаат да ги слушнат. Некогаш се надевав дека животното искуство може да се пренесе од нација на нација, и од еден на друг… Но сега почнувам да се сомневам во ова. Можеби секој е предодреден самиот да го живее секое искуство за да го разбере.

Па, вие сте во уникатна позиција да гледате, сега, дебата и на Исток и на Запад, која во голема мера е инспирирана и обликувана, од вашите сопствени искуства и пишувања. Колку е важно искуството на рускиот народ за Западот?

Всушност, кога станува збор за нашето руско искуство – кога го користам зборот „руски“ секогаш го разликувам од зборот „советски“ – овде го имам предвид дури и предсоветското искуство, предреволуционерното искуство. Всушност, нашето руско искуство е од витално значење за Западот, бидејќи по некоја историска случајност, ние седумдесет или осумдесет години пред Западот го изгазивме патот по кој сега Западот оди. И сега со прилично чудна сензација гледаме што ви се случува кога многу општествени феномени го повторуваат она што се случи во Русија пред нејзиниот колапс. Нашето животно искуство е од витално значење за Западот, но не сум убеден дека сте способни да го асимилирате без самите да го поминете до крај.

Дајте ми пример за тоа дека руското искуство се повторува на Запад.

Знаете, овде може да се цитираат многу примери, на пример, одредено повлекување на постарата генерација, отстапување на нивното интелектуално водство на помладата генерација. Спротивно на природниот ред на нештата е оние кои се најмлади, со најмалку животно искуство, да имаат најголемо влијание во насочувањето на животот на општеството. Тогаш може да се каже дека тоа е она што го формира духот на времето, оваа струја на јавното мислење, кога луѓе со авторитет, познати професори, научници не сакаат да влезат во расправија дури и кога имаат поинакво мислење. Постои одреден став дека срамно е да се изнесуваат нечии контрааргументи, а да не зборувам пак за вклучување во дискусијата. И така, постои одредена абдикација од одговорност, што е типично овде каде што има целосна слобода.

Да го земеме печатот, писателите, новинарите, кои уживаат голема слобода (и случајно, Русија уживаше голема слобода, Западот има целосно лажен став за Русија пред револуцијата). Додека уживаат во таква голема слобода, новинарите и писателите го губат чувството за одговорност пред историјата, пред својот народ. Потоа, сега постои ова универзално поклонување пред револуционерите, а уште повеќе ако се поекстремни! Слично нешто имавме во Русија пред револуцијата, ако не култ на теророт во општеството, тогаш жестока одбрана на терористите. Луѓето на добри позиции, интелектуалци, професори, либерали, вложија голем труд, гнев и негодување во одбрана на терористите. А потоа и парализа на владината моќ. Би можел да ви дадам уште многу аналогии.

Па, како што велите, сепак, Западот е тој што им овозможи на луѓето како Вас да преживеат, а и Вие го признавате тоа. Но, како би рекле дека вашите две години на Запад, со оглед на она што штотуку го кажавте, ги преобликуваа вашите ставови? Сега сте очигледно попесимист отколку кога дојдовте.

Морам да кажам дека во однос на Западот, мојата генерација – нема да зборувам само за себе лично, а кога велам мојата генерација, имам на ум луѓе кои ја делеле мојата судбина, односно војниците од Втората светска војна, а потоа и затворениците; ова, на крајот на краиштата, беше заедничка судбина на многумина. Како што реков, мојата генерација помина низ неколку фази. Во педесеттите години, по завршувањето на војната, буквално го обожававме Западот. На Запад гледавме како на сонцето на слободата, тврдина на духот, наша надеж, наш сојузник. Сите мислевме дека ќе биде тешко да се ослободиме, но дека Западот ќе ни помогне да се издигнеме од ропството.

Постепено, во текот на децении и години, оваа вера почна да се разнишува и избледнува. Добиваме информации за Западот со големи тешкотии, но научивме дури и како да слушаме, на пример, вашиот BBC, со прекини и „сецкања“ . Со збунетост сфативме дека Западот не ја покажува таа цврстина и тој интерес за слобода и кај нас. Изгледаше како Западот да ја одвојува својата слобода од нашата судбина, а пред да бидам прогонет веќе имав силни сомневања дали е реално да барам помош од Западот. Токму по ова моите мислења се разликуваат од оние на Сахаров. Сахаров смета дека помошта од Западот е од одлучувачко значење за нашето ослободување, а јас верувам дека слободата можеме да ја добиеме само со потпирање врз себеси и дека практично не може да се полага надеж во Западот. И кога дојдов овде моите сомнежи за жал се зголемија многу брзо.

Но, поентата е, се разбира, дека во текот на овие две години Западот стана многу послаб во однос на Истокот. Западот направи толку многу отстапки што сега е практично невозможно повторување на лутата кампања што ме извлече од затвор. Би рекол дека кампањата да се стигне Сахаров во Стокхолм беше речиси исто толку силна, но не помогна бидејќи самиот Запад стана слаб во овој период. Неговата позиција стана послаба. Москва сега обрнува бескрајно помалку внимание на Западот.

(извор: The New York Times)

Може ли да сугерирам дека можеби една од тешкотиите во вашиот случај е ова – вие станавте контроверзна личност на Запад. Вие веќе не сте тивкиот турист на Запад. Вие сте во некои погледи страстен критичар. И мислам дека луѓето на Запад кои ве критикуваат – и се разбира не сите – веруваат дека барате враќање на нешто во Русија што е очигледно невозможно, враќање на патријархална Русија, враќање на православието. Дали ги прифаќате тие критики?

Знаете, тоа е една од последиците на слабото чувство за одговорност на печатот. Печатот не чувствува одговорност за своите пресуди, тој со најголема леснотија проценува и лепи етикети. Просечните новинари едноставно ги ставаат насловите на нивните заклучоци кои одеднаш стануваат општо мислење на Западот. Штотуку набројавте неколку предлози и практично сите не се точни. Прво, јас не сум критичар на Западот. Повторувам дека скоро цел живот го обожававме Западот – забележете го зборот „обожуван“. Не му се восхитувавме, му се поклонувавме. Јас не сум критичар на Западот. Јас сум критичар на слабоста на Западот. Јас сум критичар на факт, кој не можеме да го сфатиме, како може човек да ја изгуби својата духовна сила, волјата и, поседувајќи ја слободата, да не ја цени, да не сака да се жртвува за неа.

Втората етикета – исто толку вообичаена – ми беше закачена, дека сакам да се вратам на патријархалниот начин на живот. Па, како што гледам, освен полупаметните, ниеден нормален човек никогаш не би можел да предложи враќање во минатото, бидејќи на секој нормален му е јасно дека може само напред. Тоа значи дека изборот лежи само помеѓу оние движења кои одат напред, а не назад. Лесно е да се замисли дека некој новинар кој пишува претежно за женската мода го смислил овој наслов, и така се обликува приказната дека јас повикувам на патријархален начин на живот.

Ќе наведам само уште еден пример. Земете го зборот „националист“ – стана речиси бесмислен. Се користи постојано. Сите се расфрлаат наоколу со овој термин. Но, што е тоа „националист“? Ако некој сугерира дека неговата земја треба да има голема војска, да ги освои земјите што ја опкружуваат, да продолжи да ја шири својата империја, тој човек е националист. Но, ако, напротив, предлагам мојата земја да ги ослободи сите народи што ги освоила, да ја распушти војската, да престане со сите агресивни дејствија – кој сум јас? Националист! Ако ја сакаш Англија, што си? Националист! А ти нели си националист? Кога ја мразиш Англија, тогаш не си националист.

Па, многу елоквентно ја истакнувате поентата дека не се враќате назад во смисла на враќање на стариот руски империјализам, но не сум сигурен како одите напред како што тврдите. Кој е излезот од овој свет на тензии и угнетување во Советскиот Сојуз што толку елоквентно го опишувате? Ако Западот не може да помогне, кој е патот напред за рускиот народ? Што ќе се случи?

Штотуку го употреби изразот „за нас“, со што мислиш на Советскиот Сојуз – дали те разбирам правилно? Знаете, пред две-три години ова прашање беше актуелно, односно, можеше да се верува дека ние жителите на Советскиот Сојуз можеме да седнеме и да размислиме за нашата иднина. Советското раководство доживуваше толку многу тешкотии, толку многу неуспеси, што мораше да бара излез, и навистина мислев дека излезот е да се бара патот на еволуцијата, секако не револуционерниот пат. Не по пат на експлозија. И овој пат, тука се согласуваме јас и Сахаров. Еволутивен мазен пат кој би понудил излез од овој страшен систем.

Меѓутоа, денес сите овие предложени решенија ја изгубија својата практична вредност. Во последните две години се случија страшни работи. Западот се откажа не само од четири, пет или шест земји, Западот се откажа од сите свои светски позиции. Западот даде сè толку брзо, направи толку многу за да ја зајакне тиранијата во нашата земја, што денес сите овие прашања повеќе не се актуелни во Советскиот Сојуз. Опозицијата остана, но веќе многупати реков дека нашето движење на спротивставување и духовна преродба, како и секој духовен процес, е бавен процес.

Но, вашите капитулации, како и сите политички процеси, се движат многу брзо. Брзината на вашите капитулации толку брзо го надмина темпото на нашата морална регенерација што во моментов Советскиот Сојуз може да се движи само по еден пат: процут на тоталитаризмот. И посоодветно би било не да ме прашате мене по кој пат ќе оди Русија – поточно Советскиот Сојуз (да не ги мешаме двете) – туку јас да ве прашам по кој пат оди Западот. Затоа што во моментов не е прашањето како Советскиот Сојуз ќе најде излез од тоталитаризмот, туку како Западот може да ја избегне истата судбина. Како Западот ќе може да ја издржи невидената сила на тоталитаризмот? Тоа е проблемот.

Но, зошто мислите дека луѓето на Запад почнаа да се чувствуваат непријатно со Вас? И тоа ме тера да прашам, со оглед на тоа што штотуку го кажавте, на ова прашање за духовна регенерација, морална регенерација, која е централната точка за која се залагате? По ова огромно разновидно искуство што го доживеавте – сте биле учител, одликуван воен херој, офицер во Советската армија; пациент што се лечел од рак, политички затвореник во концентрациони логори – која е централната точка за која се залагате?

Ако некој сака да зборува за моето животно искуство, тогаш можеби би рекол дека мојот поглед на животот е формиран главно во концентрационите логори – оној дел од мојот живот што се одразува во „Архипелагот Гулаг“. Не знам дали, како што велите – западните слушатели би ги сметале моите зборови за срам – тешко ми е да ја проценам ваквата реакција, но би рекол вака: Оние луѓе кои живееле во најстрашни услови, на границата меѓу животот и смртта, било да се луѓе од Запад или од Исток, сите тие разбираат дека помеѓу доброто и злото постои непомирлива противречност, дека тоа не е едно и исто и дека некој не може да го изгради својот живот без да ја земе предвид оваа разлика.

Изненаден сум што прагматичната филозофија постојано ги презира моралните размислувања – а во денешно време во западниот печат читаме искрена декларација на принципот дека моралните размислувања немаат никаква врска со политиката. Тие не важат, и не треба да се применуваат. Ќе ве потсетам дека во 1939 година Англија размислуваше поинаку. Ако моралните размислувања не беа применливи за политиката, тогаш ќе беше сосема неразбирливо зошто побогу Англија влезе во војна со Хитлерова Германија. Прагматично, можевте да излезете од ситуацијата. Но, Англија го избра моралниот курс и го доживеа и му го покажа на светот можеби најбрилијантниот и најјуначкиот период во својата историја.

Но, денес го заборавивме ова, денес англиските политички лидери сосема искрено изјавуваат дека не само што признаваат каква било моќ на која било територија без разлика на нејзиниот морален карактер, туку дури и брзаат да ја признаат, дури и се обидуваат да бидат први што ќе го направат тоа. Некаде, на некое место, слободата е изгубена во Лаос, Кина или Ангола. На власт дојдоа тирани, бандити, марионети, а прагматичната филозофија вели дека тоа не е важно, мораме да ги признаеме. И уште повеќе, не треба да се смета дека големите принципи на слободата завршуваат на вашите сопствени граници, дека додека вие имате слобода, оставете ги останатите да имаат прагматизам. Не! Слободата е неделива и кон неа треба да се заземе морален став. Можеби ова е една од главните точки на несогласување.

Го споменувате „Архипелагот Гулаг“ – вашиот познат документ за животот во затворските логори на Сталин. Тие книги се толку полни со огромен гнев и горчина. Дали нивната цел е едноставно уништување на комунистичката идеологија, уништување барем на нејзините митови, или тие треба да бидат нешто друго? Дали сакате да одите подалеку од тоа?

Уметничкото дело секогаш се состои од многу делови, има многу аспекти, има многу страни, а тоа значи многу цели. Уметникот не може да си поставува политички цели, цели за промена на политички режим. Тоа може да излезе како негов нуспроизвод, но да се бориме против невистината и лагата, да се бориме против митовите или да се бориме против идеологијата која е непријателска кон човештвото, да се бориме за нашата меморија, за нашето сеќавање за тоа какви биле работите. – тоа е задача на уметникот. Народ кој повеќе не се сеќава, ја загубил својата историја и душата.

Да, главната работа е повторно да се создаде. Кога седнувам да напишам книга, мојата единствена задача е повторно да создадам сè како што се случило. Тоа е мојата главна цел. И природно следуваат многу одбитоци. Ако денес трите тома на „Архипелагот Гулаг“ беа широко објавени во Советскиот Сојуз и беа слободно достапни за сите, тогаш за многу краток временски период немаше да остане ниту една комунистичка идеологија. Затоа што луѓето кои би го прочитале сето ова и би го разбрале, едноставно нема да имаат повеќе простор во нивните умови за комунистичката идеологија.

Во една од вашите најнови книги – портретот што го сликате на Ленин во Цирих – многу луѓе, мислам, забележаа можеби сличност меѓу вас двајцата. Портретот што го сликате на моќен лик, Ленин, немоќен да влијае на настаните внатре во Советскиот Сојуз… .внатре во Русија како што всушност и се случи. Отсечени, изолирани, нетрпеливи. Тоа звучи како Вашата ситуација. Моќна фигура, која живее во истиот град денес, на Запад, можеби немоќна да интервенира, отсечена од вашите пријатели во Советскиот Сојуз. Дали и вие, како Ленин, би се изненадиле, како и тој, од длабоката промена во Советскиот Сојуз што се случува во Вашиот живот?

Знаете, јас работам на ликот на Ленин четириесет години. Од моментот кога ја замислив оваа серија книги, мислев на Ленин како еден од централните ликови, ако не и централниот лик. Го собрав секое зрно од информации што можев, секој детаљ, и единствена цел ми беше повторно да го создадам жив, онаков каков што беше.

Но, кога го напаѓате Ленин, се разбира, го напаѓате легитимитетот на целата советска влада, на самите болшевици. Затоа само ве прашувам дали чувствувате можеби како што направи тој за револуцијата, дека ќе станете фокус на оваа морална, духовна регенерација во Советскиот Сојуз. Мислам, сакате да кажете дека ќе има ваква духовна преродба која со текот на времето ќе го урне комунистичкиот систем?

Јас не го напаѓам Ленин. Го опишувам таков каков што е и колку вреди. Толку темјан се запали околу него, и кај вас. Тој е издигнат на такви врвови… Покажувам како во реалноста често бил кратковид, како се однесувал со своите сојузници, соработници, колку слаби му биле врските со сопствената земја. Јас не го напаѓам него, туку оваа идеологија; кон оваа идеологија, секако дека сум непријателски расположен. А духовната ренесанса на нашата земја лежи во нашето ослободување од оваа погубувачка, убиствена идеологија.

Се обидувам да покажам или да кажам. Дали е валидно да се предложи силна споредба меѓу Вас и Ленин? Таму тој, кој чека во Цирих, не може да направи ништо за внатрешната ситуација и е прилично изненаден кога ќе дојде промената. Тој, големиот револуционер. Дали би се изненадиле ако дојде промената?

Тој беше изненаден поради неговата кратковидост. Од мојата книга можете да видите дека поради теснотијата на неговото партиско гледиште тој ги изгубил од вид наједноставните факти, не знаел дека војната ќе започне, не бил свесен за светската војна, а истото и околу револуцијата. Пред две години не очекував никаква експлозија во Советскиот Сојуз. Очекував бавен процес, а тој веќе се одвиваше. Денес, да, би бил изненаден, но не би бил изненаден од нешто друго. Не би бил изненаден од ненадејниот и неизбежен пад на Западот. Би сакал да се разјаснам. Ситуацијата во моментов е таква што економијата на Советскиот Сојуз е на таква воена основа, што дури и да беше едногласно мислење на сите членови на Политбирото да не се започне војна, тоа веќе немаше да биде во нивна моќ.

За да се избегне ова би била потребна агонистичка промена од монструозна воена економија во нормална мировна економија. Ситуацијата сега е таква што не смее да се размислува за тоа што може да се случи неочекувано во Советскиот Сојуз, бидејќи во Советскиот Сојуз ништо нема да се случи неочекувано. Човек мора да размисли што може да се случи неочекувано на Запад. Западот е на работ на колапс создаден од сопствените раце. Ова сосема природно го прави прашањето да биде насочено кон вас, а не кон нас.

И ова го кажувате од морална гледна точка на побожен христијанин, знам, и вистината за Вас е поважна од последиците. Но, вие барате од луѓето да го кажат тоа во нуклеарната ера … затоа што мечот што виси над главите на сите е електронската закана од нуклеарното оружје. И мислам дека ова е еден од проблемите со кои се соочувате кога сега Ве критикуваат дека сте непријател на детант. Какви алтернативи има за лекување со ѓаволот, како што би рекле, ако целта на тоа е да се избегне нуклеарна катастрофа?

Знаете, имаше време на почетокот на педесеттите кога оваа нуклеарна закана надвисна низ светот, но односот на Западот беше како гранит, а Западот не попушти. Денес оваа нуклеарна закана сè уште виси над двете страни, но Западот избра погрешен пат да направи отстапки. Нуклеарната војна не му е ни потребна на Советскиот Сојуз. Може да земете сè едноставно со голи раце. Тогаш, зошто да има нуклеарна војна? Ако сте кренале раце и попуштате, зошто имате нуклеарна војна? Ве земаат едноставно така без нуклеарна војна. Најважниот аспект на детантот денес е дека нема идеолошко детантирање.

Вие, луѓето од Западот, едноставно не можете да ја сфатите моќта на советската пропаганда. Денес останувате британски империјалисти кои сакаат да ја задават целата земја. Сето ова е скриено под тенката кора на детант; за отстранување на оваа кора ќе биде потребно само едно утро. Не може така едноставно да ве одвратат од детантот. За да ве одврати од вашата сегашна позиција, ќе треба една или две години. Но, во Советскиот Сојуз во едно утро, една команда е доволна! Весниците излегуваат со веста дека британските империјалисти станале толку дрски што ситуацијата станала неподнослива. И никој нема да му противречи на ништо од тоа што секој ден се зборува против вас.

Не може да се постави прашањето за детант без идеолошко детантирање. Ако ве мразат и прогонуваат низ печатот, на секое поединечно предавање, каков вид на детант е тоа? Вие сте прикажани како негативци кои може да се толерираат, па, можеби, уште еден ден. Тоа не е детант. Што се однесува до духот на Хелсинки, може ли и јас да поставам прашање? Како го објаснувате тоа што, на пример, во последните неколку месеци речиси и не се појавија вести од Советскиот Сојуз за продолжување на прогонот на дисидентите? Ако ми простите, на ова ќе одговорам сам. Новинарите му се поклонија на духот на Хелсинки. Јас точно знам дека западните новинари во Москва, на кои им е дадено правото на послободно движење во замена за ова и поради духот на Хелсинки, повеќе не прифаќаат информации за нови прогони на дисидентите во Советскиот Сојуз. Што значат духот на Хелсинки и духот на детант за нас во Советскиот Сојуз? Јакнењето на тоталитаризмот.

Она што ви се чини дека е поблага атмосфера, поблага клима, за нас е зајакнување на тоталитаризмот. Еве, на пример, би сакал да ви дадам неколку примери, неколку свежи примери за кои нема да сте слушнале преку радио или да ги прочитате во весниците. Некој отишол да го посети Сахаров, тој отишол дома со воз и бил убиен по пат. Тој беше убиен, тоа беше советски државјанин. Некој тропа на вратата на Николај Крујков, дошле да го поправат гасот. Ја отвора вратата. Го претепаа речиси до смрт во неговата куќа затоа што бранеше неистомисленици и потпишуваше протести. Сето ова се случува во стан. Но, на улица, во пет часот попладне на „Лениновиот проспект“ (Ленин!), Малва Ланда е фатена и турната во автомобил. Таа врескаше: „Граѓани, ме киднапираат!“ Стотици луѓе слушнаа, поминаа, се исплашија затоа што секој може да се најде во истата ситуација. Пред очите на минувачите ја турнале во автомобил и ја однеле во затвор. Таква е ситуацијата, тоа е духот на Хелсинки и детантот за нас. И тоа така си продолжува. Во Одеса, Вјечеслав Грунов е уапсен, поседувајќи недозволена литература и ставен во лудница. Тие го ослободија Пљушч, но продолжуваат да ги затвораат другите. Таму имате детант и дух на Хелсинки.

Александар Исаевич, имаше едно многу моќно чувство на Западот, во текот на педесеттите и шеесеттите години, а можеби и сега – всушност, големиот британски филозоф, Бертранд Расел, ја дал својата поддршка на ставот „Подобро црвен отколку мртов“. Но, дали сакате да кажете дека оваа политика на детант беше експресно формулирана од советската влада со цел да се спречи внатрешната либерализација во Советскиот Сојуз? Со други зборови, Советскиот Сојуз економски заостануваше. За да се израмни, мораше да увезе американска и западногерманска технологија. Во спротивно ќе мора да го укине целиот систем. И така може да го достигне само со увоз на својата технологија од странство и внатрешно стегање.

Еве, простете, има неколку прашања. Да, увозот на технологија го спасува Советскиот Сојуз. Тоа е вистина. Но, се враќам на онаа страшна изјава на Бертранд Расел. Воопшто не разбирам зошто Бертранд Расел рекол „Подобро црвен отколку мртов“. Зошто не рекол дека е подобро да се биде кафеав отколку мртов? Нема разлика. Целиот мој живот и животот на мојата генерација, животот на оние кои ги делат моите гледишта, сите ние имаме една гледна точка: подобро да се биде мртов отколку ѓубре. Во овој ужасен израз на Бертранд Расел има отсуство на сите морални критериуми. Гледано од мала оддалеченост, овие зборови овозможуваат човек да маневрира и да продолжи да ужива во животот. Но, од долгорочна гледна точка, тоа несомнено ќе ги уништи оние луѓе кои размислуваат така. Тоа е страшна мисла. Ви благодарам што го цитиравте ова како впечатлив пример.

Но, вие како алтернатива барате враќање на нешто налик тензиите од Студената војна. И повеќето луѓе, се разбира, го поздравуваат детантот како одмор од тоа, пауза, нешто поинакво. Но, дали се согласувате дека алтернативите што ги предлагате веројатно ќе бидат враќање на нешто слично на тензиите од периодот Сталин-Хрушчов?

Би сакал да нагласам … мислите дека ова е оддишка, но ова е имагинарен одмор, тоа е одмор пред уништување. Што се однесува до нас, ние воопшто немаме оддишка. Уште повеќе нè гушат, со поголема решителност. Се сеќавате на тензијата од педесеттите, но и покрај таа напнатост ништо не признавте. Но, денес не треба да бидете стратег за да разберете зошто се презема Ангола. За што? Ова е една од најновите позиции од каде најуспешно се води светска војна. Прекрасна позиција на Атлантикот. Советските вооружени сили веќе го престигнаа Западот во многу аспекти, а во други аспекти се на точка да го престигнат.

Морнарица: Британија порано имаше морнарица; сега Советскиот Сојуз има морнарица, контрола на морињата, бази. Може да го наречете ова детант ако сакате, но после Ангола едноставно не можам да разберам како нечиј јазик може да го изговори овој збор! Вашиот министер за одбрана рече дека по Хелсинки, Советскиот Сојуз го поминува тестот. Не знам уште колку земји треба да се преземат; можеби советските тенкови треба да дојдат во Лондон за вашиот министер за одбрана конечно да каже дека Советскиот Сојуз конечно го помина тестот! Или сепак ќе се полага испитот? Мислам дека не постои такво нешто како детант. Детантот е неопходен, но детант со отворени раце. Покажете дека нема камен во вашите раце! Но, вашите партнери со кои спроведувате детант имаат камен во рацете и тој е толку тежок што може да ве убие со еден удар. Детантот станува самозалажување, за тоа се работи.

Може ли да Ве прашам, конечно, како голем руски патриот, каков став имаш за сопствената иднина?

Мојата иднина е тесно поврзана со судбината на мојата земја. Јас работам и секогаш сум работел само за тоа. Нашата историја е скриена од нас, целосно искривена. Се обидувам да ја реконструирам оваа историја пред сè за мојата земја. Можеби тоа ќе биде корисно и за Западот. Мојата иднина зависи од тоа што ќе се случи со мојата земја. Но, освен ова, московските лидери имаат секако посебни чувства кон мене, така што мојата судбина може да биде решена пред судбината на мојата земја. Се разбира, можно е тие да се обидат целосно да се ослободат од мене пред судбината на мојата земја да се промени на подобро. Понекогаш добивам вести од тој вид. Кога дојдов овде, сметав дека ќе се вратам многу брзо, бидејќи Советскиот Сојуз тогаш беше многу послаб, а Западот беше многу посилен. Но, во текот на овие две години, меѓусебните односи во голема мера се променија во корист на Советскиот Сојуз.

Господине Солженицин, Ви благодарам.

Оригинален извор.