За Даниел Дефо се вели дека е татко на англискиот роман. Но, она што е помалку познато за него е фасцинантниот живот што го водел и интересните факти што се однесуваат на неговиот живот. Има малку писатели чии животи се толку интригантни како нивната фикција, но Даниел Дефо, автор на „Мол Фландерс“, „Робинзон Крусо“ и „Дневник на годината на чумата“, извештај за неговиот живот низ Големата чума што го опустошила Лондон, можеби е исклучок.
Неговиот живот вклучувал повеќе од една средба со смртта, деструктивни пожари, преживување на чума и многу остри судири со властите. Сосема е соодветно што неговиот најпознат роман, „Робинзон Крусо“, е приказна за преживување, за способноста на еден човек да се соочи со опасностите на животот и, наспроти сите околности, да излезе како победник. Трговец, политички агент, новинар, пропагандист и шпион, Даниел Дефо бил клучен придонесувач за Актот за унијата меѓу Англија и Шкотска во 1700-тите и всушност работел како шпион за тогашниот канцелар на финансии, Роберт Харли. Неговата работа како новинар била револуционерна. А неговите безброј псевдоними се апсурдни, смешни и откривачки.
Замислете свет без Даниел Дефо. За почеток, романот каков што знаеме не би бил таков каков што го знаеме, без придонесот и влијанието на Дефо. Новинарството, исто така, можеби би било поинакво, да не беше пионерската работа на Дефо на тоа поле. Во продолжение прочитајте повеќе за неверојатниот живот и авантури на Даниел Дефо.
Неговите почетоци, раниот живот и неговите бизнис потфати
Тој се родил како Даниел Фо. Француското „Де“ било подоцна додадено за да звучи „поважно и поелитно“ и да имплицира врски со почитувано аристократско семејство („Де“ често се додавало на презимињата на аристократите). Даниел Фо се родил околу 1660 година, иако точниот датум не е познат. Тој живеел за време на Големата чума од 1665 година, настан што подоцна ќе го документира во едно дело што е дел – фикција, дел нефикција, неговиот „Дневник на годината на чумата“. За време на Големиот пожар во Лондон, една година подоцна, во 1666 година, кога Дефо бил многу мал, за малку ќе бил зафатен од пожарот: од сите куќи во неговото соседство, останале само куќата на Дефо и две други куќи.
Даниел Дефо се борел на страната на бунтовниците во Битката на Сеџмур во 1685 година. И, кога бунтовничката војска била поразена, Дефо (т.е Фо, бидејќи во тоа време бил во своите рани дваесетти години и сè уште го носел своето родено презиме), тој имал среќа да добие помилување и за малку избегнал да биде обесен.
Тој потоа се свртел кон трговијата и неговите рани деловни потфати и бизнис шеми вклучувале трговија со вино, обид да го направи тоа како трикотажа и поамбициозен потфат кој вклучувал берба на мошус извлечен од аналните жлезди на мачките. За жал за Дефо (но за среќа на мачките), овој и сите негови деловни потфати завршиле катастрофално. Иако можел да купи селски имот, Дефо ретко бил без долгови и сите овие претприемачки потфати завршувале со банкрот. Не можеме да бидеме сигурни колку бил блиску до гладување, но секако му било тешко да заработи пари и да го издржува своето растечко семејство, т.е неговата сопруга и осумте деца.
Писателската кариера и контроверзиите
Откако го преземал псевдонимот т.е презимето Дефо, тој се свртел кон пишувањето во обид да заработи пари од своето перо и за да ги поддржи социјалните, верските и политичките каузи во кои верувал (и да ги нападне оние на кои им се спротиставувал). Во текот на следните неколку децении тој пишувал на бројни теми, вклучувајќи политика, криминал, религија, брак, психологија и натприродното. За неговото памфлетирање и кампањи, тој усвоил многу псевдоними – најмалку 198 според најновите информации.
Тие ги вклучуваат (и ова е само делумна листа) псевдонимите како: Конвертиран крадец, Страдалник, Абигејл, Англиполски од Литванија, Ентони Антиплот, Банкрот, Бети Блускин, Грофот Киднеј Фејс, Сер Фоплинг Титл-Татл, Хабл Бабл, Џефри Синг-Сонг-Бохан Џоротик, Џератијон Дри, Лај-Лон, Обадија сината капа, Пенелопе Фајрбранд и Човекот на Месечината. (Овие и повеќе негови псевдоними може да се најдат на страницата Регистар на псевдоними)
Околу 31 јули 1703 година, Даниел Дефо бил ставен во т.н „пилорија“, дрвена рамка со отвори за главата и рацете, во која престапниците биле затворани и изложувани на јавно исмевање и понижување, како казна за „бунтовничка клевета“, затоа што напишал сатиричен памфлет во одбрана на слободата на религијата.
Неговиот памфлет, „Најкраткиот пат со неистомислениците“, бил напад врз црковниот и политичкиот естаблишмент за сузбивање на неистомислениците. Ова било ера кога верските неистомисленици биле меѓу „радикалните“ демонстранти на нивното време. Памфлетот на сатиричен начин сугерирал дека наместо да се носат закони против сите религиозни неистомисленици – вклучително и протестантските „неконформисти“ како самиот Дефо и многумина кои емигрирале во Новиот свет – полесно решение би било едноставно да се убијат. За жал, предлогот на Дефо бил сфатен сериозно од некои од англиканските ториевци во владата. Откако се увидело дека неговиот памфлет е сатира, властите решиле да се одмаздат, го уапсиле Дефо и го осудиле на голема парична казна, но и затворска казна во затворот Њугејт и три сесии во пилорија.
Но, овој обид на властите да го понижат и казнат Дефо за „злосторствата“ на неговото перо предизвикало само контраефект бидејќи љубезната и сочувствителна толпа кон него фрлала цвеќиња, наместо камења и расипано овошје (како што било норма). Тие, исто така, ја скандирале песната „Hymn to the Pillory“ („Химна на пилоријата“), која самиот Дефо ја напишал, во знак на поддршка и солидарност за писателот. Дури и пиеле за неговото здравје.
(Фото: „Даниел Дефо во Пилоријата“, слика на Ејр Кроу од 1862 година)
Но, мултиталентираниот и претприемнички настроен Дефо не го користел своето перо само за да го сатиризира односот кон верските малцинства. Тој, исто така ја увидел, речиси пред сите други, моќта на перото да документира и споделува информации, и за современиците и за идните генерации. Меѓу другите значајни, но помалку познати дела на Дефо е „Бурата“, дело од 1704 година, кое е првиот детален и научен приказ на ураганот во Британија, Големата бура од 1703 година, можеби најжестоката бура во британската историја.
Додека истражувал за книгата, Дефо побарал сведоштва од луѓето погодени од невремето низ целата земја и вметнал околу шеесет сведоштва во својата готова книга. Џон Џеј Милер, пишувајќи за „Wall Street Journal“ во 2011 година, ја нарече „Бурата“ првото суштинско дело на модерното новинарство. Исклучително е тешко да се пренесе жестокоста на ураганот и неговите разорни ефекти. Според некои проценки, бројот на загинати достигнал дури до 15.000 луѓе. Уште еднаш, Дефо ја гледал смртта во лице: дел од неговата куќа бил уништен, а писателот за влакно избегнал смрт.
Неговото памфлетирање се претворило во пишување романи – иако тој не би се опишал себеси како романсиер, а нашиот модерен поим за романот сè уште не бил развиен во тоа време. Неговиот интерес за белетристика започнал кога некои од неговите кратки публикации биле поблиску до раскази отколку до памфлети, вклучително и неколку кратки дела, објавени во 1705 година, за човек кој патува на Месечината (околу 150 години пред Жил Верн да напише нешто). Марџори Николсон, пишувајќи во својата книга „Патувања до Месечината“, тврди дека „ниту еден англиски писател не се занимавал толку често со Месечината како Даниел Дефо“.
Дефо напишал две продолженија на „Робинзон Крусо“
Малку познат факт денес е дека популарноста на „Робинзон Крусо“, го натерала Дефо да напише две последователни книги, објавени набрзо по оригиналот. „Подалечните авантури на Робинзон Крусо“ бил објавен во 1719 година, истата година кога бил објавен „Робинзон Крусо“, а „Сериозните размислувања на Робинзон Крусо“ следеле една година подоцна во 1720 година (иако оваа трета книга повеќе била збирка од претходни дела на Дефо, објавена под „брендот“ на Крусо). Во „Подалечните авантури на Робинзон Крусо“, Крусо се враќа на својот остров по смртта на неговата сопруга во Англија; а по смртта на Петко, неговиот верен слуга, тој патува во Мадагаскар, Далечниот Исток и Сибир, пред да се врати во Англија десет години подоцна.
Дефо продолжил да пишува неколку други дела од областа на белетристиката, вклучувајќи ги „Мол Фландерс“ (1722) и помалку познатите дела „Капетан Синглтон“ (1720), „Мемоари на еден кавалер“ (1720), „Полковник Џек“ (1722) и „Роксана“ (1724). Тој, исто така, го напишал и „Дневник на годината на чумата“ (1722), кој се потпирал на неговата обука како новинар и неговите сеќавања од детството од 1660-тите. Тој, исто така, напишал рано дело за патувања, „Турнеја низ целиот остров на Велика Британија, поделен на кругови или патувања“ (1724-1727).
„Дневник на годината на чумата“ најјасно ја прикажува неговата траекторија од памфлетист и новинар до романсиер: иако понекогаш делува како ран историски роман, оваа книга е макотрпно реалистичен приказ на чумата од 1665 година во обид да ги предупреди луѓето од 1721 година за опасностите од болеста, која повторно ѝ се заканувала на Европа. Навистина, чиракувањето на Дефо како памфлетист било клучно за развојот на романот на англиски јазик: неговата новинарска обука внела чувство на реализам во романот како форма.
Смрт
Дефо починал на 24 април 1731 година, според записите, починал од „летаргија“. Ова може да остави впечаток дека Дефо бил само уморен и исцрпен по долгиот живот полн со памфлетирање и пишување романи (што би било доволно фер), но веројатно тоа бил термин од осумнаесеттиот век за мозочен удар.
Неговиот живот како шпион
Дефо работел и живеел во турбулентни времиња; силно се поврзувал со Шкотска и патувал во католичка Европа и околу Велс и Шкотска. Тој бил израснат во движењето на презвитеријанците, (Шкотска не ги прогонувала презвитеријанците) правејќи го неистомисленик во очите на англиската влада; некои го гледаат тој „аутсајдерски“ менталитет како релевантен во неговото создавање на Робинзон Крусо, напуштен човек кој наоѓа утеха во својата религија. Тој сметал дека Унијата ќе ѝ помогне на Шкотска и финансиски, и во поглед на безбедноста. Од ова корист би имала и Англија бидејќи заканите за нејзината безбедност од другата страна на каналот биле чести.
Роберт Харли го замолил Дефо да продолжи да ги посетува Глазгов и Единбург, но да работи како таен агент на круната. Користејќи го неговото пишување и „Историјата на Унијата на Велика Британија“, му било наложено да го користи своето време за следење и забележување на јавните и приватните перцепции околу предложената Унија и да му поднесува извештај директно на кралот Вилијам. Ова несомнено било опасно бидејќи Унијата била многу контроверзна, особено во Шкотска. А, современите извештаи покажуваат дека клеветењето на Дефо и неодоливоста да се навести неговата важна улога во кафулињата, речиси ја направиле неговата улога краткотрајна.
Во јавноста пишувал говори за други и пишувал есеи и памфлети за промовирање на Унијата, од кои еден го довел во неволја бидејќи тој тука повторно ја употребувал неговата сатирична нота и тој предложил дека неконформистите како него треба да бидат убиени. Тоа му донело кривично гонење и акции. Тој зборувал за толпите против Унијата кои „шетаат по улиците“, но додал домашни и конкретни детали за да даде вистинитост; тој го опишал Провостот од Глазгов кој бега од бесната толпа криејќи се во преклопен кревет.
Како личност тој бил необичен избор за шпион. За него не е цврстата тишина на агентот Ле Кар – тој бил избран поради неговата способност да разговара со секого и да собира приказни, но тој вид на достапно милосрдие обично е придружено со одредено количество его и инстинктот на писателот е да направи добра приказна, за која циниците би можеле да претпостават дека можело да доведе до тоа неговите извештаи да биле „нашминкани“ и „дотерани“. Меѓутоа, по Унијата, Дефо станал попримерен граѓанин, но капитализирал од контактите што ги остварил за време на неговото „вмрежување“. Се преселил во Единбург и живеел таму шест години, поотворено се вклучил во политиката на локално и национално ниво и увезувал разни стоки во Шкотска.
Иронично е што човек кој толку убаво пишувал за преживување во осаменост бил толку ангажиран граѓанин кој не сакал ништо повеќе од тоа да биде опкружен со луѓе, приказни и интриги.
Вистинската приказна што го инспирирала Дефо да го создаде „Робинзон Крусо“
Познатиот роман на Даниел Дефо е инспириран од вистинската приказна за бегство од 18 век, но вистинскиот остров Робинзон Крусо нема многу сличност со неговиот измислен пандан. Помислете на островот од познатата книга на Даниел Дефо и веројатно ќе помислите на идила на Карибите облеана со сонце со песочни плажи и палми. Накратко, не е лошо место за бродолом. Но, островот кој наводно ја инспирирал книгата не е ни приближно сличен. Се вика Робинзон Крусо, на речиси 700 километри од брегот на Чиле и често е обвиткан во магла.
Островот Робинзон Крусо е најголемиот од островите Хуан Фернандез, мал архипелаг кој сега е територија на Чиле. Неговата врска со книгата на Даниел Дефо датира од 1704 година кога на островот се упатил британски брод-буканиер. Бродот лошо протекувал, а екипажот бил болен и исцрпен. Еден од морнарите, младиот Шкотланѓанец по име Александар Селкирк, рекол дека е лудост да продолжат со нивното патување и се расправал со капетанот. Што се случило потоа е нејасно. Или Селкирк одбил повторно да се приклучи на бродот, или капетанот го принудил да го напушти бродот. Во секој случај, тој останал на малиот, ненаселен остров додека бродот пловел во далечината.
Селкирк живеел сам во следните четири години и четири месеци, преживувајќи со јадење риби, бобинки и диви кози додека не поминал друг британски брод во 1709 година. Капетанот на тој брод го опишал како „човек облечен во козји кожи, кој изгледал подив од првите нивни сопственици“. Селкирк се вратил во Лондон, каде што станал еден вид славна личност. Дефо слушнал за неговата приказна и очигледно ја искористил (барем делумно) како основа за „Робинзон Крусо“, објавен во 1719 година.
Сепак Дефо направил многу промени во приказната на Селкирк. Тој го преселил островот на Карибите и го населил со канибали, од кои еден му станува верен слуга на Крусо. Додека Селкирк бил заглавен само четири години, измислениот Крусо минал 28 години, два месеци и 19 дена на островот, како што прецизно забележува во својот дневник.
Дефо очигледно зел голем дел од својата инспирација од Карибите, а не од јужниот дел на Пацификот. Островот на Крусо е покриен со тутунски растенија, какао дрвја и тропски дрвени предмети кои никогаш не би растеле овде. Но, на моменти кога ја читате книгата, добивате чувство за чилеанскиот остров Робинзон Крусо. Крусо наоѓа грозје, зајаци, лисици, па дури и пингвини на островот, што укажува на умерена, а не на тропска клима. Тој го опишува својот остров како „страшно место, надвор од дофатот на човечкиот вид, без секаква надеж за олеснување или изгледи за искупување“. Тоа е „лош несреќен остров, кој јас го нареков Остров на очајот“.
За среќа, оттогаш работите се подобриле. Деновиве овде живеат околу 800 луѓе кои преживуваат од риболов, јастог и туризам. Тоа е неверојатно убаво место со драматични карпи и високи планини. Има само едно село, Сан Хуан Баутиста. Над него, стрмна патека води нагоре до „Selkirk’s look-out“, висока точка каде што, според локалните жители, осамениот Шкотланѓанец седел со часови, пребарувајќи по хоризонтот за бродови.
Во книгата на Дефо, Крусо преживеа земјотрес и цунами, исто како и сегашните островјани во февруари 2010 година.
„Бев ужасно исплашен од најстрашното изненадувачко нешто“, вели Крусо, „наеднаш увидов дека земјата се урива од покривот на мојата пештера…“
„Очигледно видов дека е страшен земјотрес, бидејќи земјата на која стоев се затресе три пати на растојание од околу осум минути, со три такви удари што би ја превртеле најсилната зграда што би можела да се претпостави дека стои на земјата…[…] и верувам дека потресите во водата беа посилни отколку на островот“.
Локалните жители се горди на нивната врска со Робинзон Крусо. Еден локален производител на пиво произведува дури и темно пиво наречено „Alexander Selkirk stout ale“. А 170 километри на запад, уште подалеку од копното на Чиле, се наоѓа помала, ненаселена карпа во пространоста на Тихиот Океан. Наречен е островот Александар Селкирк, во чест на снаодливиот Шкотланѓанец од 18 век кој овие острови ги направил негов привремен дом.
Кафе и книги 