Михаил Булгаков е еден од најголемите автори на 20 век, а неговото ремек-дело „Мајсторот и Маргарита“ е едно од најпочитуваните дела на 20 век. Тој се родил на 15 мај 1891 година во Киев, а починал на 10 март 1910 година во Москва и неговиот живот бил полн со тешкотии и страдања. Во продолжение прочитајте една одлична статија на Јована Георгиевски за „Би-Би-Си на српски јазик“, а најдолу можете да ја прочитате и оригиналната статија на српски јазик.

Ако треба да се наведат примери кои ја потврдуваат стереотипната теза дека големата литература произлегува од големите страдања, еден од нив секако би бил животот на рускиот и советски писател Михаил Булгаков, чии дела денес се сметаат за светски класици.

За време на Првата светска војна, тој работел како лекар за Белата армија, а со доаѓањето на комунистите на власт тој бил истуркан на општествените маргини. Извесно време, тој ги ублажувал своите внатрешни немири со морфиум – опијат кој во тоа време најчесто го користеле здравствените работници кои лесно можеле да го набават, бидејќи се користел за ублажување на болката.

Пишувал драми и проза, а на неговото последно и најпопуларно дело „Мајсторот и Маргарита“ работел дванаесет години. Во разговор со „Би-Би-Си на српски јазик“, Мелина Панајотовиќ, доцентка на Филозофскиот факултет во Нови Сад рече дека „Булгаков пишуваше за борбата меѓу доброто и злото во самиот човек, но и за реалноста што го опкружува“.

За време на неговиот живот – „мртов писател“

Булгаков останал непризнаен и необјавен за време на неговиот живот – според зборовите на книжевната критика, тој бил „мртов писател“. Светското признавање дошло многу подоцна – речиси половина век по неговата смрт.

„Секако дека и претходно го заслужил тоа, но во Советска Русија не било можно да се биде слободен творец“, објаснува Панајотовиќ. Таа потсетува дека „со Декретот на Ленин од 1918 година, секој што не припаѓал на работничката класа бил лишен од многу права“. Според доцентката, „секој што завршил факултет, па дури и Булгаков со медицинско образование, можел да биде прогласен за „експлоататор“, а не помогнало тоа што неговите родители имале слугинка, помошен работник во кујната пред револуцијата во 1917 година“.

Покрај тоа, тој одбил да пишува според моделите на тогашната советска литература.

„За Булгаков, мирот и личната, семејна среќа, во која и самиот пораснал, секогаш биле поважни од советскиот култ на борба против политичките противници. Како и секој вистински и талентиран творец, тој одново ги формирал сопствените погледи за советската реалност, врз основа на она што самиот го доживеал и видел“, вели Панајотовиќ.

Сепак, Комунистичката партија му дозволила накратко да стане соработник на Московскиот уметнички театар (МХАТ) во 20-ти години на 20 век. Неговата драма „Денови на турбините“ била поставена во тој театар во 1926 година. Станува збор за драма заснована на романот на Булгаков „Белата гарда“, која ја раскажува приказната за револуцијата од 1917 година од перспектива на припадник на Белата гарда. Белата гарда била воено-политичка организација основана во 1917 година и се борела против болшевиците и револуционерната советска влада.

„Делото било изменето, се вметнале звуците на „Интернационалата“, а еден од хероите морал да наздрави за Црвената армија и јавно да ја објави својата подготвеност да ѝ служи“, објаснува Панаотовиќ. Таа додава дека генералниот секретар на Централниот комитет на Комунистичката партија на СССР, Јосиф Висарионович Сталин, наводно „ја сакал оваа претстава и тајно ја гледал во театарот“.

Политичкиот притисок врз Булгаков продолжил, а претставата, иако успешна, била отстранета од репертоарот во 1929 година. Ова му ги затворило сите врати за пишување, па решил да му пише на единствениот човек кој можел да му помогне – лично Сталин.

„Неможноста да пишувам за мене е како да бидам закопан жив“, му напишал тој во писмото во кое вели „или пуштете ме да одам во странство или вратете ме во МХАТ (Московски уметнички театар).“

Одговорот дошол – и тоа по телефон.

Како Сталин и Булгаков разговарале на телефон

Како што раскажала третата сопруга на писателот, Јелена Сергеевна Булгакова, на 18 април 1930 година, тој добил телефонски повик од Централниот комитет на Комунистичката партија на СССР.

• Михаил Афанасиевич Булгаков?
• Да, да.
• Другарот Сталин сега ќе разговара со тебе.
• Што? Сталин? Сталин?

И тогаш, според сеќавањата на сопругата на Бугаков, „силен грузиски акцент се слушна на другиот крај на линијата“.

• Да, ова е Сталин. Добро попладне, другар Булгаков (а можеби му се обраќаше со „Михаил Афанасиевич“ – Елена Сергеевна „не можеше точно да се сети“).
• Добар ден, Јосиф Висарионович.
• Го добивме вашето писмо. Го прочитав со моите пријатели. Ќе добиеш позитивен одговор… А ти не бараше дозвола да заминеш во странство затоа што страшно ти беше досадно со нас?
• Во последно време многу размислувам – може ли руски писател да живее надвор од својата родна земја. И ми се чини дека не може.
• Во право си, така мислам и јас. Каде би сакале да работите? Во Уметничкиот театар?
• Да, би сакал. Но, јас веќе прашав за тоа и бев одбиен.
• Најавете се повторно. Ми се чини дека ќе те примат. Треба да се сретнеме, да разговараме.
• Да, да! Јосиф Висарионович, многу ми е важно да разговарам со тебе.
• Да, треба да најдеме време и да се сретнеме, дефинитивно. Сè најдобро.

Од собраните дела на М. Булгаков во десет тома, том X – „Писма“ (уреднички превод на Би-Би-Си на спрски јазик)

Сепак, неколку месеци подоцна му станало јасно дека нема ништо да биде ниту со работата во театарот, ниту со емиграцијата, а Булгаков починал во 1940 година. Неговата прва збирка била објавена дури по смртта на Сталин во 1955 година, и ги вклучувала драмите „А. Пушкин“ и „Деновите на турбините“. Панајотовиќ истакнува дека за објавувањето на делото најзаслужна била третата сопруга на авторот.

„Благодарение на Елена Сергеевна, која ја зачувала и класифицирала обемната архива на писателот, објавени се „Театарскиот роман“, „Белата гарда“, „Белешките на младиот доктор“, „Мајсторот и Маргарита“ и многу драми на Булгаков“, вели таа.

Во канџите на морфиумот

Пред целосно да се сврти кон писателската вокација, Булгаков работел како лекар. Имал 23 години кога избувнала Првата светска војна.

„Тој бил мобилизиран во Белата армија и испратен во Северен Кавказ“, вели Панајотовиќ.„Работел како хирург, најмногу на ампутации на раце и нозе, а потоа во 1916 година бил испратен во зафрленото село Никољско, каде што бил единствениот лекар. Како акушер, хирург и педијатар, тој прегледувал стотици селани дневно“.

На тоа патување, според енциклопедијата „Булгаков“, со него била првата сопруга Татјана Николаевна Лапа, тие се венчале во 1913 година, а таа со него отишла на фронтот каде што работела како сестра на милосрдието. И токму таму, во Никољско, Булгаков паднал во канџите на морфиумот, и тоа сосема случајно. Според истражувачката Олга Жук, тоа се случило во 1916 или 1917 година – тој се заразил додека лекувал дете од дифтерија и морал да прими серум за да спречи развој на болеста. Од серумот му се создале осипи и болки, па земал морфиум за да ги намали. А потоа уште една инјекција. А потоа уште една.

„Плачев по цели денови“, вели Татјана Лапа во своите сеќавања.

Таа и Булгаков веќе имале изгубиле едно дете поради нејзиниот спонтан абортус пред нивната венчавка, а во Никољско имала втор абортус – најмногу „поради зависноста на нејзиниот сопруг“. Сепак, тие не се развеле – војната завршувала, започнало повлекувањето, а Булгаков се разболел од тифус.

„Се опорави во Владикавказ, се раздели од своите помлади браќа, кои мораа засекогаш да ја напуштат Русија по поразот на Белата армија“, вели Панајотовиќ.

Роден во Киев, Булгаков се преселил во Москва во 1921 година, а Лапа останала со него уште три години. Зависноста од морфиум најверојатно ја оставил зад себе кога го напуштил Никољско, а оваа тема се појавува во неколку негови дела. Состојбата на кризата ја опишал детално во расказот „Морфиум“.

Во тоа дело, главниот лик почнува да зема морфиум поради физичка болка, а потоа сфаќа како тоа му помага да не размислува за својата свршеница која го оставила. Најдраматичниот момент е кога херојот мисли дека единствениот излез од кризата е самоубиството, но наоѓа сила да ја надмине зависноста. Ја победил и Булгаков.

Сепак, според Лапа, тоа било една од причините поради која престанал да се занимава со медицина – излечениот зависник се обидувал да се држи подалеку од искушението.

Каков е односот кон Булгаков денес во Русија?

пишува Олга Просвирова, руска новинарка на Би-Би-Си

Булгаков денес е несомнено еден од најпопуларните писатели во Русија. Русите се среќаваат со неговите дела најмалку еднаш годишно, кога на телевизија на новогодишната ноќ се прикажува култниот филм „Иван Василевич ја менува професијата“, заснован на драмата на Бугаков, „Иван Василевич“. Тоа е филм за кој сите во Русија знаат, иако мал дел знае која била основата за филмот.

Во советскиот период, Булгаков не бил во училишната програма. Сепак, програмата се сменила во 1992 година и оттогаш се изучува во последната година од гимназијата. Повеќето луѓе го читаат „Мајсторот и Маргарита“, а пред десет години таа книга стана дел и од поп-културата, бидејќи многумина почнаа да тврдат дека тоа е нивниот омилен роман. Исто така, многумина знаат дека писателот сакал да го напушти Советскиот Сојуз затоа што не се согласувал со неговата политика. Тој не можел да го разбере Ленин и неговата диктатура на пролетаријатот, бидејќи за Булгаков секоја диктатура била исто што и насилство, кое тој не можел да го толерира.

Булгаков никогаш не дознал дека неговото творештво влијаело на многу генерации. Во Русија многу го сакаат, а често го цитираат и „Песјо срце“, по што е снимен истоимениот многу популарен филм.

Зошто „Мајсторот и Маргарита“ е толку важно дело?

„Мајсторот и Маргарита“ за многумина е првата асоцијација за Булгаков. Романот е пишуван од 1929 до 1940 година, а за тоа време писателот се оженил уште два пати. Првите страници ги напишал додека живеел со писателка и преведувачка од француски јазик, по име Љубов Евгеневна Белозерска. Таа му превела материјал за романот „Животот на Молиер“, напишан во 1933 година и објавен во 1962 година во СССР. Три години подоцна, во 1965 година, го објавиле и романот „Мајсторот и Маргарита“, а оттогаш се појавија неколку филмски екранизации.

„Тоа е слоевито книжевно дело, кое, едноставно кажано, нè учи за доброто и злото“, вели доцентката на Филозофскиот факултет во Нови Сад, Мелина Панајотовиќ. „Тоа е приказна за моќта, над која секогаш постои повисока сила, а моќта како таква секогаш се плаши, се прилагодува и нема чиста совест“, објаснува таа.

Една од паралелните приказни во романот го следи Понтиј Пилат – човекот кој, според Библијата, го осудил Христос на распнување.

„Булгаков покажува како кај него се разбудила совеста, но поради слабата волја, кукавичлукот и општествената положба што сакал да ја задржи по секоја цена, го губи мирот, нервите и на крајот смислата на таквиот живот“, додава Панајотовиќ. „Тоа е приказна за создавачите, за вистинските создавачи кои не подлегнуваат на модата и тенденциите на тоа време, туку проповедаат нова империја – тие пишуваат исклучиво водени од личните принципи. Секако, тоа е и приказна за големата љубов, која не може да се оствари без жртва, а која бара трпение и вера. Очајноста ја убива љубовта, како што отсуството на емпатија убива сè што е човечко во човекот.“

Доцентката смета дека моќта на овој роман лежи во тоа што „го превоспитува и преобразува човечкиот род“.

„На крајот сè ќе биде во ред, бидејќи „светот е изграден врз тоа“, е главната порака на „Мајсторот и Маргарита“, нагласува Панајотовиќ.

Извор.