Џон Стјуарт Мил е познат британски филозоф и политички економист од 19 век и е најпознат по неговите влијателни написиси за слободата, утилитаризмот и правата на жените. Денес на блогот погледнете едно интересно анимирано видео за неговиот живот и филозофски гледишта, објавено на YouTube каналот Train of Thoughts, a во продолжение и прочитајте го денешниот текст инспириран од ова видео.

Џон Стјуарт Мил се родил на 20 мај 1806 година. Тој немал нормално дество, почнал да учи грчки на три години, а до осум години веќе почнал да учи алгебра, наука, логика и економија. Мил бил воспитуван и одгледуван да биде филозоф од неговот татко Џејмс Мил и неговиот кум Џереми Бентам.

Бентам и Мил биле најистакнати членови на групата наречена Филозофски радикали кои биле обединети во нивната идеја за утилитаризам: либерална филозофија посветена на „најголемата среќа во најголеми бројки“. Утилитаризмот сметал дека човек може да суди дали некое дејство е морално погрешно или правилно на основа на големината на болка или среќа што ја произведува. Овој принцип подоцна ќе стане на основата на политичката и етичката филозофија на Мил.

До својата петнаесетта година, Мил веќе имал прочитано стотици дела на грчки, латински и англиски јазик, но тој всушност никогаш официјално не одел во училиште, ниту колеџ. Тој и немал ни пријатели на своја возраст, затоа што неговиот татко сметал дека тие ќе имаат лошо влијание врз неговото образование. На седумнаесет години се вработил во „Ист Индија Компани“ и тој продолжил да работи за оваа фирма повеќе од триесет години. Работата му носела стабилни приходи и му оставала доволно време да може да пишува.

Во неговите рани дваесетти години, тој западнал во сериозна депресија, и од сето ова извлекол заклучок дека целиот тој истоштувачки образовен тренинг го направил емотивно неразвиен. Сепак, тој излегол од овој тежок период, а го надминал, според своето сопствено кажување, со поезија, особено со поезијата на Вилијам Вордсмит. Оваа лична борба со менталното здравје го поттикнала Мил одново да ја преиспита филозофијата на утилитаризмот. Што е тоа среќа? Мил сметал дека е нешто повеќе од обично задоволство, како што сметале неговиот татко и Џереми Бентам.

Во неговата позната книга „Утилитаризам“, објавена во 1861 година, Џон Стјуарт Мил, ги бранел неговите сопствени ставови во врска со утилитаризмот. Пред него, Џереми Бентам верувал дека задоволството може математички да се измери, па така можат да се прават и морални осуди на основа на тоа колку задоволство или болка носи одредено дејство. Тој ја создал формулата felicific calculus или hedonistic calculus. Количеството на задоволство произлезено од некое дејство може да се измери преку варијабли како интензитет, траење, сигурност, близина, плодност, чистота и бројот на луѓе што би биле опфатени со тоа задоволство.

Неговите критичари велеле дека утитлитаризмот е свињска филозофија, мислејќи на тоа дека логиката на Бентам сугерира дека луѓето би седеле наоколу и би јаделе, или би трчале по цел ден по некои прости задоволства. Проблемот бил што Бентам рекол дека количеството на задоволство е исто како и кога играте пушпин, популарна детска игра од тоа време, и читате поезија. За да го претставиме проблемот, замислете си го овој умствен експеримент.

Замислете дека сте душа во рајот и чекате да ве распоредат некаде на земјата. Доаѓа еден ангел и ви дава избор меѓу два животи, едниот живот е животот на композиторот Јозеф Хајдн, а другиот е живот на школка. Можете да изберете да живеете полн, активен и успешен човечки живот. Или, можете да изберете еден просечно удобен живот на школка. А за да ви го направи изборот потежок, ангелот ви вели дека ако го изберете животот на Хајдн ќе живеете 77 години, а доколку изберете да бидете школка, ќе живеете вечно. Проблемот е што без оглед на тоа колку задоволство произлегува од животот на Хајдн, ако школката живее вечно, во еден момент, количеството на задоволство што го доживеала ќе го надмине тоа на Хајдн, а сепак речиси сите би го избрале животот на Хајдн.

Одговорот на Мил на овој проблем е дека одредени задоволства се неспорно повредни од други задоволства и дека откако ќе станеме свесни за одредени повозвишени задоволства, нема да се задоволиме со тоа да ги оставиме неисполнети и недоживеани. Тој напишал дека е подобро да се биде незадоволен човек отколку задоволна свиња, подобро е да се биде незадоволен Сократ отколку задоволна будала, и ако свињата или будалата имаат поинакво мислење, тоа е затоа што тие ја спознале само својата страна на прашањето. Мил потоа образложил принцип со кој се прави разлика меѓу возвишени и ниски задоволства:

Задоволството е со повисок квалитет кога луѓето би го избрале пред некое друго задоволство, дури и ако е придружено со некаква неудобност и непријатност и доколку не би сакале да го заменат со поголема количина од други задоволства.

Утилитаризмот има добиено и многу критики затоа што оправдува убиство на еден човек доколку тоа значи дека ќе се зачува среќата на две личности. Но, Мил аргументира дека ултилитаризмот е многу посуптилен од тоа, бидејќи општество кое не е сигурно дали некој негов член би можел да биде убиен во кое било време од властите само за нечие задоволство, со сигурност би било помалку среќно општество од она во кое сите се заштитени.

Во неговите обиди да го обедини утилитаризмот со заштитата на либералните права и заштитата на поединецот од тиранијата на мнозинството, во 1859 година, Џон Стјуарт Мил ја објавил книгата „За слободата“. Тоа најверојатно е највлијателното дело за слободата на говор некогаш напишано. Во текот на 19 век, голем дел од западните држави го прошириле правото на глас, и Мил забележал дека политичкиот систем сè почесто почнал да се идентификува со волјата на луѓето, но не постоела сериозна доктрина која ги образложувала принципите што би ги заштитила луѓето од владеењето врз нив.

Ако мнозинството ја држи моќта, што ги спречува демократски да го опресираат малцинството? Мил напишал: „Единствената цел за која моќта може праведно да се наметнува врз кој било член на една цивилизирана заедница, против негова волја, е да се спречи штета на другите. Неговото сопствено добро, без оглед на тоа дали е физичко или морално, не е доволна гаранција. Над себе, над своето тело и ум, поединецот е суверен.“

Мил со тоа ги дисквалификува другите причини кои често се користат за да се оправда мешањето во индивидуалната слобода. Принципот на неправење штета го исклучува патернализмот или ограничувањата на индивидуалната слобода за нечија лична корист. Наместо тоа, Мил аргументира дека секој поединец треба да е слободен за да може да одлучи што е негово или нејзино добро и како таа личност ќе трага по тоа добро. Во таа насока, дејствата не можат да бидат соодветно да бидат ограничени затоа што ќе предизвикаат навреда, наместо штета, на други луѓе.

Во одбрана на слободата на говор, тој напишал:

„Ако целото човештво, освен еден човек, има едно мислење, човештвото нема повеќе оправдување да го замолчи тоа едно лице, исто како што тоа лице, доколку има моќ, нема оправдување да го замолчи човештвото.“

Тој смета дека е погрешно да се замолчи нечие мислење, дури и ако е погрешно. Ако тоа мислење е вистинито, тогаш оние што замолчуваат се лишени од тоа да ја чујат вистината, а доколку мислењето не е точно, тогаш тие ја губат појасната перцепција и поживиот впечаток за вистината произведена од судирот со грешката. Никогаш не можеме да бидеме 100% сигурни дека мислењето што се трудиме да го замолчиме е неточно, и тврдењето дека можеме да знаеме со сигурност е првиот чекор кон деспотизам.

Во 1830 година, Џон Стјуарт Мил ја запознал Хариет Тејлор, мажена жена со која тој споделувал блиска интелектуална и емотивна врска. Нивното пријателство се развило во романтична врска по смртта на сопругот на Тејлор. Нивната врска станала клучна за обликување на идеите на Мил за правата на жените и родовата еднаквост. Верувањето на Мил во вродената вредност и способност на жените се родило од интелигенцијата на Тејлор, како и нејзината сила и независно размислување. Во 1851 година тие го објавиле делото „Правото на глас на жените“, а во 1869 година Милс го објавил делото „За потчинувањето на жените“. Во овие дела, Мил жестоко аргументирал во полза на родовата еднаквост и ослободување на жените од опресивните општествени норми. Тој ги предизвикал длабоко вткаените патријахални структури што не им овозможувале на жените еднакви права и можности.

Откако се пензионирал од своето работно место во компанијата „Ист Индија Компани“, Мил се кандидирал на избори и во 1865 година станал пратеник во Парламентот. Тој често велел дека власта значи доверба и дека претставниците треба да се однесуваат во согласност со нивните сопствени „светлини“ отколку едноставно да ги следат мислењата на нивните гласачи. За време на неговиот единствен мандат во парламентот, Мил докажал дека се држел до ова верување, со тоа што присвоил и искажал многу контроверзни уверувања. Неговиот обид да го измени Законот за реформи во 1867 година со цел да се вклучи правото на глас на жените и неговата поддршка за антиколонијални политики не го направиле омилен меѓу гласачите и поради тоа не успеал да обезбеди втор мандат како пратеник.

Мил починал во 1873 година во Авињон и бил погребан до неговата сопруга.

Филозофските идеи на Џон Стјуарт Мил налетале и на силно одобрување, но и на силни критики за време на неговиот живот. Додека многумина го прогласиле за визионерски мислител кој се залагал за индивидуална слобода и еднаквост, некои други го обвинувале дека промовира форма на либерализам која ги поткопува традиционалните вредности. Сепак, борбата на Мил за индивидуална автономија, интелектуална слобода и родова еднаквост, продолжува да ги обликува современите дискусии за човекови права и социјална правда.