Секое годишно време е одлично време за читање, во секој период од годината се појавува одреден бисер кој ќе ве допре силно и ќе добие посебно место на вашата полица и во вашето срце. Па со оглед на тоа дека веќе сме длабоко навлезени во зимата, а на самиот почеток на оваа 2026 година јас веќе ја пронајдов мојата лична книга за оваа зима, која ме допре толку длабоко, што едноставно морам да ја препорачам за да ја прочитаат што е можно повеќе луѓе.

Станува збор за романот „Градинарот и смртта“ од бугарскиот писател Георги Господинов, кој на крајот на минатата година излезе на македонски јазик во издание на „Или-Или“.

За што се работи во книгата?

Во оваа книга Георги Господинов ја истражува тагата и болката што доаѓа со смртта на неговиот татко. Преку навраќања назад во минатото и нурнувајќи во тие последни месеци пред смртта и борбата со болеста, Господинов на еден начин самиот се труди да го процесира фактот што неговиот татко повеќе го нема. Насловот доаѓа од фактот што неговиот татко одржувал една прекрасна градина во својот двор, која ја обожавал и на која одгледувал цвеќиња и други работи – а сега е останата празна, бидејќи него го нема. Како што вели и во романот: „Татко ми беше градинар. Сега е градина.“

Зошто треба да ја прочитате книгата?

Затоа што се работи за неверојатно напишана книга која ги истражува ефектите од тагата и губењето на близок човек. Преку оваа книга Господинов самиот се труди да премине преку болката од губењето на својот татко, но нѐ поведува и нас, читателите, во сопствено истражување на темите како семејство, загуба, смртност и болка. Додека читате ќе имате чувство како да присуствувате на разговор со пријател, а уште од самиот почеток и вие ќе се приврзете за таткото, неговиот стоички пристап кон сопствената смртност и болест, и кога ќе почине и самите ќе пуштите солзи за човек кој никогаш не сте го сретнале, но сликите што Господинов ги создава се толку силни и јасни – што ќе се чувствувате како да сте загубиле пријател.

Дополнително, книгата ги истражува и оние необични, а толку секојдневни манифестации на тагата кои ќе ги препознае секој што се соочил со загуба на близок човек. Желбата да го сочуваш секое парче од оној што веќе не е тука, сите нивни предмети и работи што ги сакале, верувајќи дека така си поблизок до нив, верувајќи дека на тој начин тие сѐ уште се тука. Работите што нѐ прават тажни, како на пример, има еден момент кога Господинов зборува дека и мандарината го прави тажен затоа што му давал мандарини на татко му пред да почине и мандарината била последното нешто што татко му го изел пред да испушти душа.

Но, Господинов се навраќа и назад во минатото, назад кога татко му бил млад човек со надежи и амбиции, кога основал семејство и кога ги воспитувал децата, откривајќи слоеви и покажувајќи како луѓето не се само татковци, тие имаат повеќе улоги во текот на животот. Животот е еден тек на настани и случувања кој на крајот мора да заврши и всушност луѓето живеат сѐ додека оние што им се најблиски ги памтат и се сеќаваат на нив. Но, исто така е очигледно дека никогаш сосема не ги познаваме своите родители, за животот што го имале пред нас и дека она што ни било чудно и не сме го разбирале сосема додека сме растеле, некогаш понатаму во животот ќе ни стане појасно, а за жал, тоа најчесто се случува откако веќе ги нема. Болката да се загуби родител е немерлива, личноста што те созддала и одгледала, со која сите животни нишки се испреплетени и како што вели Господинов во еден дел: „Ни останува барем утехата дека само еднаш ќе ја преживееме смртта на родителите. За нашата сопствена смрт воопшто и не зборувам. Неа нема да ја преживеам ниту еднаш.“

Господинов е толку маестрален во своето пишување што преку истражување на сопствената болка, на ненаметлив начин, онака сосема својствен за него, нежно ве поттурнува да ја истражите својата. Секој што некогаш загубил некој близок или имал некој кој се борел со тешка болест ќе почувствува како еден емотивен бунар да се отворил пред него, бунар во кој се наоѓаат сите солзи и потиснати емоции, себезалажувањето дека животот оди понатаму, но исто како што понекогаш некој мал детаљ ќе ни предизвика тага и чувство на недостиг, така и оваа книга ќе го стори истото – ќе ве размрда од удобноста, на многу ненаметлив начин – но и истовремено ќе ви помогне да се чувствувате дека не сте сами. Како и секоја прекрасна книжевност – читателот додека чита сфаќа дека не е сам, дека болката што ја чувствува иако не може да ја пренесе или објасни, може да ја препознае во добро четиво и приказна. А истовремено, писателот, кој исто така пишува за да ја олесни својата болка – сфаќа дека не е сам во својата болка, гледајќи како илјадници и милиони луѓе се препознаваат во тие редови, кои објаснуваат нешто што не може да се објасни, само да се почувствува. И тоа чувство на заедништво е најголемата магија на книжевноста.

Поголемиот дел од работите во животот мораме да ги преживееме сами, вклучително и личната загуба и болката од смртта на саканите. Ниту еден збор на утеха не може да ја намали ниту излечи болката, ниту пак може да ги врати саканите назад во живот. Но, кога читаме редови како овие на Господинов, кога малку плачеме, малку се насмевнуваме, бидејќи во тоа е шармот на Господинов – малку да те насмее и малку да те расплаче – сфаќаме дека не сме сами, сфаќаме дека не сме луди, сфаќаме дека иако не можеме да го објасниме – во ред е да бидеме изгубени, да тажиме, да не знаеме како да се справиме и дека не мора веднаш да се вратиме во животот, и не само тоа – дека дури и да сакаме – тоа не е возможно.

Можам да продолжам да пишувам уште многу, но сметам дека премногу зборови се недоволни за книга како оваа и дека треба и самите да ја прочитате и верувајте дека ќе остане уште долго со вас. Јас лично плачев додека ја читав, плачев откако ја завршив, а дури и додека го пишувам ова ми доаѓаат солзи на очи. Додека ја читав книгата често мислев на мојата покојна баба со која бев премногу блиска и премногу ми недостига – дури и сега. Додека ја читав книгата како одново да ја преживував и сопствената загуба, но и ми се навраќаа среќни спомени од времињата кога таа беше со нас и на еден начин, оваа книга имаше и едно исцелувачко дејство и ефект врз мене. Ова е книга која е печена и за препрочитување, за навраќање, особено кога човек ќе го фатат меланхолијата и тагата кои често знаат да се појават ненајавено.

Господинов е еден од моите омилени балкански писатели и секогаш кога го читам тргнувам од претпоставката дека ќе ми се допадне она што го напишал. Но, овојпат, можеби токму поради тоа што темата е толку лична, ми се чини дека се надминал себеси и засега ова е моја омилена книга од неговото перо.

Извадоци и мисли што ми оставија особен впечаток

Преживуваат само раскажувачите на приказни, но и тие еден ден ќе умрат.
Преживуваат само приказните.

Чудно е кои сѐ зборови времето, судбината или како и да решиме да го наречеме она нешто, скриено во иднината, ни става во ушите. Дури сега успевам да ја видам сета одложена жестокост во мојот одговор.

Дали цвеќињата не се само тајни перископи на мртвите кои лежат под нив и го набљудуваат светот преку нивните стебла? Да, татко ми беше градинар. Сега е градина.

За што зборуваме кога зборуваме за смртта? За оние кои заминале или за себеси? За самото отсуство? Толку многу го нема што ја пополнува секоја слободна минута со тоа отсуство.

Дали ќе нѐ има сѐ уште, ако си отиде и последниот човек кој нѐ помни како деца? За што зборуваме, кога зборуваме за смртта? За животот, се разбира, за целата негова восхитувачка краткотрајност.

Ни останува барем утехата дека само еднаш ќе ја преживееме смртта на родителите. За нашата сопствена смрт воопшто и не зборувам. Неа нема да ја преживеам ниту еднаш.

Досега знаев дека латинскиот е мртов јазик.
Сега знам дека е јазикот на смртта.
Смртта зборува латински.

Тоа нема да ѝ го простам на болеста, си повторувам, никогаш нема да ѝ го простам. Можеш да го земеш човекот и без да го понижуваш.

Тагата навистина ни ги прави коските кршливи.

Среќата трае кратко, како нарцисите и дивиот напрсток кои расцветаа истата пролет. Тагата останува долго како оние упорни треви кои задушуваат сѐ и од тоа враќање назад нема, како што велеше татко ми.

Не е дека само луѓето не можат да живеат без куќи, туку и куќите не можат да живеат без своите луѓе.

Во култура, во која не е прифатливо да кажуваш силни зборови како те сакам, тешко ми е за тебе, ми недостигаш и слично, човек наоѓа други начини како да си ја изрази љубовта.

Ние тука сме среќни, само затоа што не знаеме колку сме несреќни.

Татко ми беше оној Атлас кој на рамената носеше тони минато. И сега, кога си отиде, чувствувам како сето тоа минато започнува да напукнува, тивко се струполува врз мене и ме затрупува со сите попладниња. Тивко ме затрупуваат попладнињата на детството. И нема кого да повикам на помош.

Важно е да ги држиме за раката додека умираат, му велам на еден пријател кој исто така го загубил татка си. Важно е и да ги пуштиме потоа, одвраќа тој по кратко молчење.

Смртта е цреша која зрее без тебе.

*извадоците се преземени од: Господинов, Георги. Градинарот и смртта. Скопје: 2025, Или-Или