Тони Морисон е една од најпознатите американски писателки на 20 век. Нејзините прекрасни дела како „Љубена“, „Џез“, „Сула“, „Соломоновата песна“, „Најсиното око“ се книги кои едноставно е невозможно да не предизвикаат емоции и да не пробудат нешто во читателот и токму поради нејзиниот неверојатен талент да ткае прекрасни приказни, таа ја доби Нобеловата награда за книжевност во 1993 година, со што стана првата Афроамериканка која ја добила оваа награда. Во нејзина чест, денес на блогот прочитајте го нејзиното Нобелово предавање од 7 декември 1993 година.

(извор: Bloomberg)

„Некогаш одамна живееше една стара жена. Слепа, но мудра.“ Или беше старец? Можеби гуру. Или гриот што ги смирува немирните деца. Ја имам слушнато оваа приказна, или една сосема слична на неа, во преданијата на повеќе култури.

„Некогаш одамна живееше една стара жена. Слепа. Мудра.“

Во верзијата што јас ја знам, жената е ќерка на робови, црна, Американка, и живее сама во мала куќа надвор од градот. Нејзиниот углед за мудрост е без преседан и без сомнение. Меѓу нејзиниот народ таа е и законот и неговото прекршување. Почитта што ѝ се укажува и восхитот со кој се гледа на неа се протегаат надвор од нејзиното маало, до далечни места; до градот, каде што интелигенцијата на руралните пророци е извор на голема забава.

Еден ден жената ја посетуваат неколку млади луѓе кои изгледа се решени да ја побијат нејзината видовитост и да ја разоткријат како измамничка, каква што веруваат дека е. Нивниот план е едноставен: влегуваат во нејзината куќа и ѝ го поставуваат единственото прашање чиј одговор зависи исклучиво од разликата меѓу нив и неа – разлика што тие ја сметаат за длабока попреченост: нејзината слепост. Стојат пред неа и еден од нив вели: „Стара жено, во раката држам птица. Кажи ми дали е жива или мртва.“

Таа не одговара и прашањето се повторува. „Птицата што ја држам – жива е или мртва?“

Сѐ уште не одговара. Таа е слепа и не може да ги види посетителите, а камоли што имаат во рацете. Не знае каква им е бојата на кожата, полот или татковината. Го знае само нивниот мотив.

Молкот на старата жена трае толку долго што младите луѓе едвај го задржуваат смеeњето.

Конечно таа проговорува и нејзиниот глас е мек, но строг. „Не знам“, вели. „Не знам дали птицата што ја држите е мртва или жива, но она што го знам е дека е во вашите раце. Таа е во вашите раце.“

Нејзиниот одговор може да значи: ако е мртва, или сте ја нашле таква или сте ја убиле. Ако е жива, сè уште можете да ја убиете. Дали ќе остане жива, е ваша одлука. Каков и да е случајот, тоа е ваша одговорност.

Заради парадирањето со нивната моќ и нејзината беспомошност, младите посетители се укорени, им се кажува дека се одговорни не само за чинот на исмевање, туку и за малото снопче живот жртвувано за да се постигнат нивните цели. Слепата жена го пренасочува вниманието од тврдењата за моќта кон средството преку кое таа моќ се остварува.

Размислувањето за тоа што (освен нејзиното сопствено кревко тело) може да значи таа птица во раката отсекогаш ме привлекувало, но особено сега, кога размислувам за работата што ја вршам и што ме доведе во ова друштво. Затоа одбирам птицата да ја читам како јазик, а жената како искусен писател. Таа е загрижена за тоа како се постапува со јазикот на кој сонува, јазик што ѝ е даден при раѓањето, како се става во служба, па дури и како ѝ се ускратува за одредени подмолни цели. Бидејќи е писателка, таа за јазикот размислува делумно како за систем, делумно како за живо суштество над кое човек има контрола, но најмногу како за дејство, како чин што има последици. Затоа прашањето што ѝ го поставуваат децата: „Дали е жива или мртва?“ не е нереално, бидејќи таа го гледа јазикот како нешто што е подложно на смрт, на бришење; секако загрозен и може да се спаси само со напор на волјата. Таа верува дека ако птицата во рацете на нејзините посетители е мртва, чуварите се одговорни за трупот. За неа, мртов јазик не е само јазик што повеќе не се зборува или пишува, туку јазик што е вкочанет и задоволен да ѝ се восхитува на сопствената парализа. Како државнички јазик, цензуриран и што цензурира. Безмилосен во својата полициска должност, нема желба или цел освен да го одржува слободниот простор на својот сопствен опоен нарцисизам, својата ексклузивност и доминација. Колку и да е на умирање, не е без дејство, зашто активно го попречува интелектот, ја сопира совеста, го потиснува човечкиот потенцијал. Неподготвен за испрашување, не може да создаде или да толерира нови идеи, да обликува други мисли, да раскаже друга приказна, да ги исполни збунувачките тишини. Официјалниот јазик, искован за да го оправда незнаењето и да ги зачува привилегиите, е оклоп исполиран до шокантен сјај, лушпа од која витезот одамна заминал. А сепак, тука е: нем, граблив, сентиментален. Предизвикува побожно восхитување кај учениците, им дава засолниште на деспотите, повикува лажни спомени за стабилност и хармонија меѓу јавноста.

Таа е убедена дека кога јазикот умира, поради негрижа, неискористување, рамнодушност и отсуство на почит, или кога е убиен со указ, не само таа самата, туку и сите корисници и творци се одговорни за неговата пропаст. Во нејзината земја децата си ги гризнале јазиците и наместо нив користат куршуми за да го повторуваат гласот на безгласноста, на онеспособениот и онеспособувачки јазик, на јазикот што возрасните целосно го напуштиле како средство за справување со значењето, за давање насока или за изразување љубов. Но таа знае дека самоубиството на јазикот не е избор само на децата. Тоа е вообичаено меѓу недозреаните лидери на држави и трговците со моќ, чиј испразнет јазик ги остава без пристап до она што останало од нивните човечки инстинкти, зашто тие зборуваат само со оние што се покоруваат или за да изнудат покорност.

Систематското ограбување на јазикот може да се препознае по тенденцијата неговите корисници да се откажуваат од неговите нијансирани, сложени, „бабички“ својства во корист на закана и потчинување. Угнетувачкиот јазик прави повеќе од тоа што го претставува насилството; тој е насилство; прави повеќе од тоа што ги претставува границите на знаењето; тој го ограничува знаењето. Без разлика дали станува збор за замаглувачки државнички јазик или за псевдојазикот на безумните медиуми; дали е гордиот, но закостенет јазик на академијата или јазикот на науката воден од пазарот; дали е злонамерниот јазик на право без етика или јазик создаден за отуѓување на малцинствата, кој го крие својот расистички грабеж зад книжевна досетливост – тој мора да биде отфрлен, променет и разобличен. Тоа е јазик што пие крв, што ги лиже ранливостите, што ги пикнува своите фашистички чизми под кринолините на пристојноста и патриотизмот додека неуморно се движи кон крајната пресметка и испразнетиот ум. Сексистичкиот јазик, расистичкиот јазик, теистичкиот јазик – сите се типични за полициските јазици на господарењето и не дозволуваат, ниту можат да дозволат, ново знаење или заемна размена на идеи.

Старата жена е длабоко свесна дека ниеден интелектуален платеник, ниту ненаситен диктатор, ниеден купен политичар или демагог, ниту лажен новинар нема да биде убеден од нејзините мисли. Постои и ќе постои запалив јазик што ќе ги одржува граѓаните вооружени и во постојано вооружување; заклани и што колат во трговски центри, судници, пошти, игралишта, спални соби и булевари; возбудлив, меморијализирачки јазик што ја прикрива жалоста и расипништвото на непотребната смрт. Ќе има уште дипломатски јазик што ќе толерира силување, тортура, атентат. Постои и ќе има уште заводлив, мутиран јазик создаден да ги гуши жените, да им ги полни грлата како гуски за паштета со нивните сопствени неизречиви, престапнички зборови; ќе има уште од јазикот на надзорот маскиран како истражување; од политика и историја пресметани да го направат нем страдањето на милиони; јазик гламуризиран за да ги возбуди незадоволните и напуштените да ги напаѓаат своите соседи; арогантен псевдоемпириски јазик создаден да ги заклучи креативните луѓе во кафези од потчинетост и безнадежност.

Под елоквентноста, гламурот, научните асоцијации, колку и да се возбудливи или заводливи, срцето на таквиот јазик венее, или можеби воопшто не чука – доколку птицата веќе е мртва.

Таа размислувала за тоа каква можела да биде интелектуалната историја на која било дисциплина доколку не инсистирала, или не била принудена, на губењето време и живот што го барале рационализациите и претставувањата на доминацијата – смртоносни дискурси на исклучување што го блокираат пристапот до сознанието и за оној што исклучува и за исклучениот.

(Тони Морион при врачувањето на Нобеловата награда/извор: Britannica)

Конвенционалната мудрост за приказната за Вавилонската кула вели дека нејзиниот пад бил несреќа. Дека одвлекувањето или тежината на многуте јазици ја предизвикале неуспешната архитектура на кулата. Дека еден монолитен јазик би ја забрзал изградбата и дека небото би било достигнато. Чие небо, се прашува таа? И какво? Можеби достигнувањето на Рајот било прерано, малку избрзано, ако никој не можел да одвои време да разбере други јазици, други гледишта, други наративи. Да можеле, небото што го замислувале можеби ќе го пронајделе пред своите нозе. Сложено, предизвикувачко – да, но би бил поглед на небото како живот, а не небо како постживот.

Таа не би сакала да ги остави своите млади посетители со впечаток дека јазикот треба насила да се одржува жив само за да постои. Виталноста на јазикот лежи во неговата способност да ги исцртува вистинските, замислените и можните животи на неговите говорници, читатели и писатели. Иако неговата рамнотежа понекогаш лежи во изместување на искуството, тој не е негова замена. Тој се издигнува кон местото каде што можеби лежи значењето. Кога еден претседател на Соединетите Американски Држави размислувал за гробиштата во кои се претворила неговата земја и рекол: „Светот малку ќе забележи и долго нема да памети што ќе кажеме овде. Но никогаш нема да заборави што направија тука“, неговите едноставни зборови се возбудливи поради нивните својства што го одржуваат животот, затоа што одбиле да ја затворат во формула реалноста на 600.000 мртви луѓе во катастрофална расна војна. Одбивајќи да монументализираат, презирајќи го „последниот збор“, прецизното „сумирање“, признавајќи ја својата „слаба моќ да додадат или одземат“, неговите зборови сигнализираат почит кон невозможноста да се долови животот за кој жалат. Таа почит ја трогнува, тоа признание дека јазикот никогаш не може еднаш засекогаш да се изедначи со животот. Ниту треба. Јазикот никогаш не може да ги „прикова“ ропството, геноцидот, војната. Ниту треба да копнее по ароганцијата да може да го стори тоа. Неговата сила, неговата среќна успешност е во неговиот дострел кон неискажливото.

Без разлика дали е возвишен или тенок, продорен, разорувачки или што одбива да осветува; дали гласно се смее или е плач без азбука, избраниот збор, избраниот молк, недопрениот јазик се стреми кон знаењето, а не кон неговото уништување. Но кој не знае за книжевност која била забранета затоа што поставува прашања; дискредитирана затоа што е критичка; избришана затоа што е алтернативна? И колкумина се згрозени од помислата на јазик што самиот се уништува?

„Некогаш одамна…“ посетителите ѝ поставуваат прашање на старата жена. Кои се тие, овие деца? Што направија од таа средба? Што слушнаа во тие последни зборови: „Птицата е во вашите раце“? Реченица што навестува можност или онаа што ја спушта резето? Можеби она што го слушнаа децата беше: „Не е мој проблем. Јас сум стара, жена, црна, слепа. Мудроста што ја имам сега е во сознанието дека не можам да ви помогнам. Иднината на јазикот е ваша.“

Тие стојат таму. А што ако немало ништо во нивните раце? Што ако посетата била само итрина, трик за да бидат ословени, сфатени сериозно како што никогаш претходно не биле? Можност да го прекинат, да го нарушат светот на возрасните, неговата магла од дискурс за нив, наместо со нив, но никогаш кон нив? На коцка се итни прашања, вклучувајќи го и она што го поставија: „Дали птицата што ја држиме е жива или мртва?“ Можеби прашањето значеше: „Може ли некој да ни каже што е живот? Што е смрт?“ Никаков трик; никаква глупост. Директно прашање достојно за вниманието на мудриот. На стариот. А ако старите и мудрите, кои го живееле животот и се соочиле со смртта, не можат да ги опишат ни едното ни другото – кој може?

Но таа не го прави тоа; ја чува својата тајна; своето добро мислење за себе; своите гномични изреки; својата уметност без обврска. Ја задржува дистанцата, ја наметнува и се повлекува во единственоста на изолацијата, во софистициран, привилегиран простор.

Ништо, ниту еден збор не следи по нејзината изјава за пренос на одговорноста. Таа тишина е длабока, подлабока од значењето што може да се извлече од зборовите што ги изговорила. Таа тишина трепери, а децата, изнервирани, ја исполнуваат со јазик измислен на самото место.

„Нема ли говор,“ ја прашуваат, „нема ли зборови што можеш да ни ги дадеш за да се пробиеме низ твоето досие на неуспеси? Низ образованието што штотуку ни го даде, кое воопшто не е образование, затоа што внимателно го следиме она што си го направила исто колку и она што си го кажала? Низ бариерата што си ја изградила меѓу дарежливоста и мудроста?

„Немаме птица во нашите раце, жива или мртва. Те имаме само тебе и нашето важно прашање. Дали ништото во нашите раце е нешто што не можеш да поднесеш да го замислиш, па дури ни да претпоставиш? Не се сеќаваш ли како беше да си млад кога јазикот беше магија без значење? Кога она што можеше да го кажеш, не мораше да значи ништо? Кога невидливото беше она што имагинацијата се обидуваше да го види? Кога прашањата и барањата за одговори гореа толку силно што трепереше од бес затоа што не знаеш?

Дали мораме да ја започнеме свесноста со битка што хероини и херои како тебе веќе ја воделе и ја изгубиле, оставајќи нè со ништо во рацете освен она што ти си замислила дека е таму? Твојот одговор е вешт, но неговата вештина нè засрамува и треба да те засрами и тебе. Твојот одговор е непристоен во својата самофалба. Сценарио направено за телевизија што нема смисла ако нема ништо во нашите раце.

Зошто не посегна, не нè допре со твоите меки прсти, не го одложи звучниот исечок, лекцијата, додека не дозна кои сме? Дали толку го презре нашиот трик, нашиот начин на дејствување, што не виде дека сме збунети како да го привлечеме твоето внимание? Ние сме млади. Незрели. Целиот наш краток живот слушаме дека мораме да бидеме одговорни. Што може тоа да значи во катастрофата во која се претвори овој свет; каде што, како што рече еден поет, „ништо не треба да се разоткрива бидејќи веќе е безобразно голо“? Нашето наследство е навреда. Сакаш да ги имаме твоите стари, празни очи и да гледаме само суровост и просечност. Мислиш ли дека сме доволно глупави повторно и повторно да се кривоклетствуваме со фикцијата на нацијата? Како се осмелуваш да ни зборуваш за должност кога стоиме до половина во отровот на твоето минато?

Нè тривијализираш и ја тривијализираш птицата што не е во нашите раце. Нема ли контекст за нашите животи? Нема ли песна, нема ли литература, нема ли песна полна со витамини, нема ли историја поврзана со искуство што можеш да ни ја предадеш за да започнеме силно? Ти си возрасната. Старата. Мудрата. Престани да мислиш на спасување на својот углед. Мисли на нашите животи и раскажи ни го твојот конкретен свет. Измисли приказна. Наративот е радикален – нè создава во истиот миг кога се создава. Нема да те обвинуваме ако твојот дострел го надмине твојот фат; ако љубовта ги запали твоите зборови така што ќе изгорат и нема да остане ништо освен нивната жештина. Или ако, со воздржаноста на рацете на хирург, твоите зборови ги зашијат само местата каде што би можела да потече крв. Знаеме дека никогаш не можеш да го направиш тоа правилно – еднаш засекогаш. Страста никогаш не е доволна; ниту е вештината. Но обиди се. Заради нас и заради себе заборави го своето име на улица; кажи ни што бил светот за тебе во темните и во светлите места. Не ни кажувај во што да веруваме, од што да се плашиме. Покажи ни го широкото здолниште на верата и бодот што го расплетува превезот на стравот. Ти, стара жено, благословена со слепило, можеш да го говориш јазикот што ни кажува она што само јазикот може: како да гледаме без слики. Само јазикот нè штити од ужасот на нештата без име. Само јазикот е медитација.

„Кажи ни што значи да се биде жена за да знаеме што значи да се биде маж. Што се движи на маргината. Што значи да немаш дом на ова место. Да бидеш оттурнат од оној што си го познавал. Што значи да живееш на работ од градови што не можат да ја поднесат твојата близина.“

„Кажи ни за бродови вратени од бреговите на Велигден, за плацента во поле. Кажи ни за кола полна со робови, како пееле толку тивко што нивниот здив не се разликувал од паѓањето на снегот. Како знаеле од грпката на најблиското рамо дека следната станица ќе им биде последна. Како, со раце споени во молитва врз својот пол, мислеле на топлина, потоа на сонце. Ги креваат лицата како да е таму за да се земе. Се вртат како да е таму за да се земе. Застануваат во гостилница. Кочијашот и неговиот придружник влегуваат со ламбата, оставајќи ги да потпевнуваат во темнината. Празнината на коњот испарува во снегот под неговите копита и неговото шушкање и топење им буди завист на замрзнатите робови.“

„Вратата на гостилницата се отвора: девојче и момче излегуваат од светлината. Се качуваат во колата. Момчето по три години ќе има пушка, но сега носи ламба и ќуп со топол јаболков напиток. Го подаваат од уста на уста. Девојчето нуди леб, парчиња месо и нешто повеќе: поглед во очите на оној што го послужува. Една порција за секој маж, две за секоја жена. И поглед. Тие возвраќаат со поглед. Следната станица ќе им биде последна. Но не оваа. Оваа е затоплена.“

Повторно е тивко кога децата завршуваат со зборување, сè додека жената не ја прекине тишината.

„Конечно“, вели таа, „сега ви верувам. Ви верувам со птицата што не е во вашите раце, затоа што навистина ја фативте. Погледнете. Колку е прекрасно ова нешто што го направивме – заедно.“

Извор: Nobel Prize.org