Во 1998 година, писателот Леонард Мајклс објави прониклив есеј за Николај Гогољ насловен како „Присутен, но и отсутен“ кој беше објавен во весникот „Лос Анџелес Тајмс“ – текст што не е ниту класична критика, ниту биографија, туку обид да се фати она што е нефатливо во него.

Гогољ, пишува Мајклс, живеел меѓу екстреми. Од раното детство бил изложен на мрачна религиозност, која никогаш не го напуштила. Понекогаш се замислувал како духовен водач и спасител на Русија, а понекогаш како проколнат грешник. На крајот од животот, под влијание на фанатичен свештеник, се обидел да се „прочисти“ преку гладување – што довело до брутална смрт. Додека лекарите се обидувале да го спасат со пијавици на носот и устата, тој врескал. Меѓу овие религиозни мании, Гогољ доживеал и огромни книжевни успеси и болни неуспеси. Патувал низ Европа, бил во Италија, Германија, Франција, па дури и на аџилак во Ерусалим. Во Италија имал љубовник и живеел отворено како хомосексуалец – факт што подоцна детално го обработува Симон Карлински во студијата „Сексуалниот лавиринт на Николај Гогољ“.

Но токму во оваа биографска нестабилност, според Мајклс, лежи клучот за неговата книжевна енергија.

Како да се чита Гогољ?

Мајклс се осврнува на новиот превод на расказите на Гогољ од Ричард Пивер и Лариса Волохонскаја. Во предговорот, Пивер се обидува да го чита Гогољ без да го сведува на политика, жанр или психоанализа. И тоа е важно, бидејќи низ историјата Гогољ бил анализиран на сите можни начини: како реалист, романтичар, револуционер, конзервативец, нихилист, формалист, надреалист – па дури и како луд. Мајклс забележува дека оваа разновидност на толкувања не е случајна. Гогољ пишува така што ги оттурнува традиционалните очекувања за „смисла“. Неговите приказни често изгледаат весело раскажани, речиси како бајки, но се исполнети со насилство, демонски сенки и нарушени односи меѓу луѓето. Тие го привлекуваат вниманието и истовремено ја поразуваат рационалната логика. Лудилото е нивната внатрешна динамика.

„Носот“ и раздвојувањето на телото од себството

Во расказот „Носот“, берберин мириса топол леб, го сече, и внатре наоѓа – нос. Подоцна друг човек открива дека неговиот нос исчезнал. Меѓу двата дела нема логична врска. Само премин што личи на сон. Мајклс ја толкува оваа апсурдна ситуација како израз на подлабока анксиозност, раздвојување на телото од себството, распад на идентитетот. Мирис без нос. Нос без лице. Реалност без логика.

Тоа е гогољевската состојба: присутност што е истовремено отсутна.

„Шинел“ и моментот на човечност

„Шинел“, можеби најпознатиот расказ на Гогољ, содржи сцена што Мајклс ја издвојува како драматично жива. Сиромашниот чиновник Акакиј Акакиевич, бескрајно понижуван, во еден момент прашува: „Зошто ме навредувате?“ Во тој збор, „навредувате“, Мајклс гледа нешто повеќе од реализам. Тука карикатурата станува човек. Акакиј, кој е естетски смешен и трагично безначаен, одеднаш се покажува како суштество со внатрешен живот. Способен да биде навреден. Способен да страда. Еден од колегите што го слуша тоа прашање останува трајно потресен. „Колку нечовечност има во човекот“, размислува тој. Токму во овие моменти, вели Мајклс, Гогољ го надминува апсурдот и достигнува нешто суштински човечко.

Гогољ како анти-расказувач

Според текстот во „Лос Анџелес Тајмс“, Гогољ не гради класичен наративен лак. Нема јасна низа настани што водат кон неизбежен крај. Наместо тоа, има дигресии, глас што зборува речиси заради самото зборување, раскажувач што се шегува и одложува. Тоа е литература што не сака да „заврши“. Како да се плаши од точката. И токму затоа, влијанието на Гогољ се чувствува од Достоевски до Кафка. Тој не е само раскажувач, туку нарушувач на раскажувањето.

Лудило, соништа и одговорност

Во „Дневникот на еден лудак“, раскажувачот е буквално луд човек што пишува дневник. Но, Мајклс сугерира дека границата меѓу овој текст и останатите раскази е речиси незабележлива. Сите тие извираат од истата енергија – говор што создава свет, но и го распаѓа. Кај Гогољ, ѓаволот не е само метафора. Тој е бегство од одговорноста. Од реалноста. Од смислата. А можеби и од самиот себе.

Присутен, но не сосема

Текстот на Леонард Мајклс во „Лос Анџелес Тајмс“ го прикажува Гогољ како автор што постојано стои на граница: меѓу смисла и бесмисла, меѓу хумор и ужас, меѓу карикатура и човечност. Неговите приказни не нè водат сигурно низ светот. Тие нè оттурнуваат во магла. Но токму во таа магла – таму каде што логиката се распаѓа, а зборовите се обидуваат да го изразат неискажливото – Гогољ останува жив.
Присутен.
И истовремено – отсутен.

Извор: Los Angeles Times