Според Оксфордскиот речник на англиски јазик, зборот „макијавелистички“ значи „лукаво, спеткарско, дволично“ и истиот постојано им се припишува на политичарите. Но, дали ова важи и за самиот Макијавели?

Да се биде макијавелист значи да се биде следбеник на принципите на Макијавели и некој кој „претпочита експедитивност пред морал“. Ова заедно со изразите „лукав, сплеткар, дволичен“ многу често е сведено на изразот: „Целта ги оправдува средствата“. Новинарите обожаваат да им го припишуваат овој епитет на политичарите, но подлабоко истражување на делото и изворите на Макијавели покажуваат дека истото може да му се припише на Макијавели, но само одредени квалификации.

Макијавели го има напишано делото „Владетелот“ во 1513 година додека бил прогонет од Фиренца. Тој ѝ служел на власта во Фиренца во различни облици од 1489 година и на крај му станал секретар на вториот канцелар, што со себе носело повеќебројни дипломатски мисии. За време на овие патувања, Макијавели запознал ликови кои подоцна ќе се појават во „Владетелот“, како Чезаре Борџија, синот на папата Александар VI.

Политичката кариера на Макијавели добила интензитет откако семејството Медичи билo прогонетo од Фиренца во 1494 година. „Теократијата“ на доминиканскиот монах Џироламо Савонарола, која ги заменила Медичи, завршила со егзекуцијата на Савонарола во 1498 година, а потоа Пјеро Содерини бил избран за доживотен лидер во 1502 година. Во 1512 година, Медичи сo поддршка на шпанската војска го собориле Содерини и Фиренца повторно била под нивно водство. Откако тоа се случило, Макијавели бил обвинет за заговор и бил затворен и малтретиран, а потоа во пролетта 1513 година бил прогонет на неговата фарма во Сент Андреа во Перкусина, надвор од градот.

На 10 декември 1513 година, Макијавели ја опишал својата нова рутина во писмо до Франческо Ветори. Тој напишал дека по вечерата сакал да се повлече во својата работна соба и да „разговара“ со античките филозофи и мислители и да прави забелешки од нивните разговори. Овие дебати и искуствата како втор канцелар, ја создале основата за „Владетелот“, а впрочем тоа и самиот Макијавели го вели во својата посвета.

Макијавели тврдел дека највредниот подарок кој може да му го понуди на Лоренцо ди Пјеро де Медичи, внукот на Лоренцо „Величествениот“ (1449-1492), кој бил познатиот де факто владетел на Фиренца, е неговото „разбирање на делата на големите луѓе“, кој ги стекнал преку „долго познавање на модерните работи и постојано проучување на античкиот свет.“

„Реалната вистина“

Оваа мешавина од лично искуство и учење е тоа што го информирало „темното срце“ на „Владетелот“, особено поглавјата 15 и 19, во кои Макијавели ги изнел доблестите кои треба да ги има „новиот владетел“.  Разликата била клучна, затоа што единствена грижа на новиот владетел е да ја „одржи неговата состојба“ и во политичка и во лична смисла, па затоа Макијавели во склад со тоа и ги кроел своите совети.

На почетокот на поглавјето 15, тој јасно кажува дека нема многу време за идеализирани републики или утопии: „Бидејќи мојата намера е да кажам нешто коешто ќе има практична примена за испитувачот, помислив дека е соодветно да ги претставам работите онакви какви што се реално, отколку тоа какви се замислуваат.“ Желбата на Макијавели да ја отслика „реалната вистина“, како што тој ја сфаќа, го натерало да ги промени или да ги игнорира аспектите на класичните и христијанските етички дефиниции кои со векови доминирале во средновековните и ренесансните политички теории.

Примарниот извор на Макијавели за поглавјата за доблестите на владетелот било делото „За должностите“ на Цицерон, најпопуларното дело на класичната латинска проза за време на Ренесансата. Ова е едно од последните дела на Цицерон и тоа е всушност дискусија за основните принципи на моралната должност и практичните правила за лично однесување и е поделено во три книги. Во третата од нив се истражува конфликтот помеѓу моралната чесност и експедитивноста. Во однос на оваа тема, пристапите на Цицерон и Макијавели комплетно се разидуваат. За Цицерон не постои конфликт: „Никогаш не е целисходно да се прави лошо, затоа што лошото е секогаш неморално и секогаш е целисходно да се биде добар, затоа што добрината е секогаш морална.“

Од друга страна, во петнаесеттото поглавје на „Владетелот“, пристапот на Макијавели не е толку монохроматски: „Ако владетелот сака да го сочува неговото владеење, тогаш тој мора да биде подготвен да не биде доблесен и да го користи тоа според своите потреби.“ Одредени пороци можат да му донесат „безбедност и просперитет“, додека одредени доблести можат да водат кон неговата пропаст.

Сила и лукавост

Кога станува збор за измамата, Цицерон бил исто толку јасен. Вистинската слава не доаѓа од изговори и измами, дури и во време на војна, кога нечесното, но експедитивно дејство е често присутно. Цицерон ги опишал силата и измамата како нешто што припаѓа на лавот и лукавата лисица, а тие двајца „сосема се невредни во однос на човекот“.

Макијавели ја искористил истата „лисица-лав“ аналогија во осумнаесеттото поглавје на „Владетелот“, но во сосема поинаков контекст. Новиот владетел морал да знае како да се однесува и како лисица и како лав, затоа што силата без лукавост може да води кон пропаст: „Разумен владетел не може и не смее да го почитува својот збор кога истиот го става во неповолна положба.“

Неговата логика била цинична, но јасна: „Ако сите луѓе беа добри, ова правило би било добро, но, бидејќи луѓето се расипани суштества кои не би стоеле на зборот даден кон тебе, ти не треба да стоиш на твојот збор кон нив.“ Според Макијавели, двојна негација понекогаш води кон позитивен исход.

Макијавели имал слично гледиште и кога станувало збор за суровоста. За Цицерон, ниту една суровост не е оправдана, затоа што „суровоста е најодвратен дел од природата на човекот чие водство треба да го следиме.“

Макијавели го истражува ова прашање во осмото поглавје, давајќи преглед на кариерите на двајца сурови, но ефективни водачи: Агатокле (361-289 п.н.е), грчкиот сиракузиски тиранин и крал на Сицилија и Оливерото од Фермо (1475-1502), платеник кој си го убил вујкото за да ја преземе контролата над неговиот роден град Фермо.

Откако ги објаснува нивните постапки, Макијавели заклучува: „Можеме да кажеме дека суровоста е добро искористена (ако е дозволено да се збори на ваков начин во однос на тоа што е зло) кога е употребена еднаш засекогаш и кога безбедноста на човекот зависи од тоа.“ Можеби било злобно, но новиот владетел треба да ја користи суровоста за да ја оддржи својата положба. Макијавели го следел водството на природата на човекот, само не на начинот на кој Цицерон го замислил тоа.

Сепак, Макијавели не се разидувал со Цицерон по сите точки. Цицерон ја потенцирал важноста на патронажата, но советувал против парични подароци, затоа што тој што дава, наскоро ќе ги исцеди сите негови ресури и ќе мора да ги зема туѓите имоти за да ја финансира понатамошната дарежливост. Во шеснаесеттото поглавје, Макијавели препорачува сличен пристап, вели дека е подобро да имате репутација дека сте скржави отколку дарежливи, затоа што со тек на време, поданиците на владетелот ќе сфатат дека тој може да живее во согласност со неговите потреби, а и тоа е одредена форма на великодушност кон нив.

Избегнување омраза

Макијавели никогаш не поттикнувал неморално однесување само по себе. Напротив, постоеле ултимативни граници за новите владетели кои требало да се однесуваат неморално: тие не треба да ја предизвикаат омразата на своите поданици. Избегнувањето омраза е границата на секое девијантно однесување. Ова е поента која Макијавели ја потенцира  во неколку наврати во „Владетелот“: „Луѓето се жалат од скржавците, но не ги мразат“ (поглавје 16); „Подобро е да ти се плашат, отколку да те сакаат, но избегнувањето омраза е подобро од двете“ (поглавје 17); „Најефективната тврдина е да не бидеш мразен од твоите поданици“ (поглавје 20).

Макијавели многу јасно потенцирал дека неговиот совет ги одразува околностите на читателите за кои е наменета книгата. За жал, барем за репутацијата на Макијавели, овие околности се промениле во периодот од 1513 година, кога тој ја напишал „Владетелот“, до 1532 година, кога била објавена (само едно од делата на Макијавели, „Уметноста на војната“ во 1521 година, било објавено додека бил жив). Во текот на тие деветнаесет години, Реформацијата се раширила низ Европа, па она што Макијавели го зборува за религијата во книгата, во смисла дека да се биде религиозен е еден од квалитетите кои владетелот треба да делува дека ги има, додека претераното сочувство ја поткопала способноста на Скипио како генерал, имало значење кое тој не можел да го предвиди.

Некои од најраните и најбурните реакции на „Владетелот“, како оној на кардиналот Реџиналд Пол (последниот римо-католитчки архибискуп на Кантербери), кој во 1539 година рекол дека делото е „напишано од раката на Ѓаволот“ или книгата на Иносент Жентили, „Анти-Макијавели“ од 1576 година, биле поттикнати од религиски настани како религиските промени поради владеењето на Хенри VIII и Вартоломејската ноќ (Масакрот на св. Вартоломеј).

Критиката на Жентили била делумно одговорна за популарната дисеминација на „макијавелизмот“ во неговата модерна и негативна смисла. До крајот на 16 век, Макијавели станал метафора, создавач на елизабетијанска и јакобинска драма наместо авторитетен лик. Сепак, голем дел од противниците на Макијавели воопшто не го ни прочитале „Владетелот“ и не се обиделе да „разговараат“ со него на начинот на кој Макијавели „разговарал“ со античките филозофи.

Како што покажуваат кратките извадоци споменати во текстот, Макијавели не заслужува таква демонизација. Единствената цел која според Макијавели оправдува „лукави, сплеткарски и дволични“ средства, е одржување на државата на новиот владетел. Тој можеби оправдувал „експедитивност пред морал“, но тоа било само поради тоа што луѓето се „расипани суштества“ кои се однесуваат одвратно. Огледалото на новиот владетел на Макијавели ги одразува недостатоците на неговите поданици и ги хиперболизира позитивните квалитети на владетелот.

Извор.