Јосиф Бродски е еден од најзначајните поети на 20 век, кој за својот придонес кон поезијата и книжевноста, во 1987 година се закити со Нобеловата награда за книжевност. Неговиот живот е полн со турбуленции и прогонства, а во 1963 година тој бил уапсен и обвинет за паразитизам од страна на советските власти. Една од најпознатите вистините анегдоти е неговиот исказ пред советскиот суд, кој бил објавен благодарение на тоа што новинаракта Фрида Видгорова го прокриумчарела судскиот транскрипт. Неговиот исказ и дијалог со судијата одел вака:

Судијата: А која е всушност вашата професија? 
Бродски: Поет. Поет-преведувач
Судијата: Кој ве прогласил како поет? Кој ве признал како поет?
Бродски: Никој. А кој ме признал за човек?
Судијата: Сте учеле ли за тоа?
Бродски: За што?
Судијата: За тоа да бидете поет. Сте се обиделе ли да завршите соодветен факултет?
Бродски: Не мислев дека поет се станува со школување.
Судијата: Туку како?
Бродски: Мислам дека тоа потекнува од… (беспомошно)… од Бога…

Тој потоа бил осуден на присилна работа во областа Архангелск, а во 1972 година бил протеран од СССР и наскоро се преселил во САД каде стекнал американско државјанство и останал таму до крајот на својот живот.

И покрај сите перипетии, тој денес се смета за еден од најзначајните и најважните поети на 20 век, а во негова чест во продолжение прочитајте го неговото Нобелово предавање.

I

За некој што е прилично повлечен, за некој кој целиот свој живот ја претпочитал својата приватна состојба пред каква било улога од општествено значење, и кој во таа желба отишол прилично далеку – далеку од својата татковина, во најмала рака, зашто подобро е да се биде целосен неуспех во демократија отколку маченик или „крем де ла крем“ во тиранија – за таков човек ненадејно да се најде на оваа говорница е донекаде непријатно и напорно искуство.

Ова чувство не се засилува толку од помислата на оние што стоеле овде пред мене, колку од сеќавањето на оние кои биле заобиколени од оваа чест, на кои не им била дадена можност да се обратат „urbi et orbi“, како што велат, од оваа говорница, и чија збирна тишина како да се обидува, безуспешно, да се ослободи преку овој говорник.

Единственото нешто што може да го помири човек со ваквата ситуација е едноставното сознание дека – пред сè од стилски причини – еден писател не може да зборува за друг писател, еден поет особено не може да зборува за друг поет; дека, доколку овде стоеле Осип Манделштам, или Марина Цветаева, или Роберт Фрост, или Ана Ахматова, или Вистан Одн, тие не би можеле да не зборуваат токму за себе, и дека и тие можеби би се чувствувале малку непријатно.

Овие нијанси постојано ме вознемируваат; ме вознемируваат и денес. Во секој случај, тие не поттикнуваат на елоквентност. Во моите подобри моменти, се сметам себеси за нивниот вкупен збир, иако сум непроменливо инфериорен во однос на кекој од нив поединечно. Зашто не е можно да се надминат на страницата; ниту пак е можно да се надминат во реалниот живот. И токму нивните животи, колку и да биле трагични или горчливи, честопати ме поттикнуваат – можеби почесто отколку што би требало – да жалам за минувањето на времето. Ако постои следен живот – а не можам да им ја одречам можноста за вечен живот повеќе отколку што можам да го заборавам нивното постоење во овој – ако следниот свет навистина постои, се надевам дека ќе ми простат мене и на квалитетот на она што ќе го изговорам: на крајот на краиштата, достоинството во нашата професија не се мери според однесувањето на говорницата.

Спомнав само петмина од нив, оние чии дела и чии судбини ми значат толку многу, ако ништо друго, затоа што без нив јас, и како човек и како писател, би значел многу помалку; во секој случај, денес не би стоел овде. Имаше и повеќе од нив, тие сенки – уште подобро, извори на светлина: ламби? ѕвезди? – повеќе, се разбира, од само пет. И секој од нив е способен целосно да ме занеми. Бројот на таквите е значителен во животот на секој свесен човек на перото; во мојот случај, тој се удвојува благодарение на двете култури на кои судбината сакала да им припаѓам. Работите не се олеснуваат ни од мислите за современиците и колегите писатели од двете култури, поети и прозаисти, чии дарби ги рангирам над моите, и кои, доколку би се нашле на оваа говорница, одамна би дошле до поентата, зашто тие сигурно имаат повеќе да му кажат на светот отколку јас.

Затоа ќе си дозволам да изнесам неколку забелешки – можеби неповрзани, можеби несигурни, а можеби и збунувачки во нивната случајност. Сепак, времето што ми е доделено за да ги соберам мислите, како и самата моја професија, ќе ме заштитат, или барем се надевам, делумно од обвинувањата за хаотичност. Човек од мојата професија ретко тврди дека размислува систематски; во најлош случај, тој тврди дека има систем – но и тоа, кај него, е позајмено од некоја средина, од некаков општествен поредок или од филозофска потрага во нежна возраст. Ништо не го уверува уметникот повеќе во произволноста на средствата со кои се служи за да постигне некаква цел – колку и да е таа трајна – од самиот креативен процес, процесот на создавање. Стихот навистина, според зборовите на Ахматова, расте од ѓубре; корените на прозата не се почесни.

II

Ако уметноста нешто подучува (пред сè, уметникот), тоа е приватноста на човечката состојба. Бидејќи е најстарата и воедно најбуквалната форма на приватно претпријатие, таа во човекот, свесно или несвесно, поттикнува чувство за неговата единственост, за индивидуалноста, за засебноста – со што го претвора од општествено животно во автономно „јас“. Многу нешта можат да се споделат: кревет, парче леб, уверувања, љубовница, но не и песна, да речеме, од Рајнер Марија Рилке. Уметничкото дело, особено книжевното, а песната особено, му се обраќа на човекот тет-а-тет, воспоставувајќи со него директен – ослободен од секакви посредници – однос.

Токму поради ова, уметноста воопшто, книжевноста особено, а поезијата посебно, не се баш омилени кај поборниците на општото добро, господарите на масите, гласниците на историската нужност. Зашто таму каде што зачекорила уметноста, каде што е прочитана песна, тие, наместо очекуваниот консензус и едногласие, наоѓаат рамнодушност и полифонија; наместо решителност за дејствување – невнимание и пребирливост. Со други зборови, во малите нули со кои поборниците на општото добро и владетелите на масите обично дејствуваат, уметноста внесува „точка, точка, запирка и минус“, претворајќи ја секоја нула во мало човечко, иако не секогаш убаво, лице.

Големиот Баратински, зборувајќи за својата Муза, ја опишал како суштество со „невообичаен изглед“. Токму во стекнувањето на овој „невообичаен изглед“ се чини дека лежи смислата на човечкото постоење, бидејќи за таа невообичаеност ние сме, така да се каже, генетски подготвени. Без оглед на тоа дали некој е писател или читател, неговата задача пред сè се состои во совладувањето на животот што е негов сопствен, а не наметнат или пропишан однадвор, колку и да изгледа благородно неговото надворешно обличје. Зашто секому од нас му е даден само еден живот, и ние многу добро знаеме како сето тоа завршува. Би било жално таа единствена можност да се прокоцка на туѓ изглед, туѓо искуство, на тавтологија – уште пожално затоа што гласниците на историската нужност, по чиј поттик човек може да се согласи на таква тавтологија, нема да заминат со него во гробот, дури нема ни да му подарат ни едно обично „благодарам“..

Јазикот и, по сè изгледа, книжевноста, се нешта постари и понеизбежни, потрајни од која било форма на општествено организарање. Одбивноста, иронијата или рамнодушноста што книжевноста често ги изразува кон државата, во суштина се реакција на трајното – уште подобро, на бесконечното – против привременото, против конечноста. Во најмала рака, сè додека државата си дозволува да се меша во работите на книжевноста, книжевноста има право да се меша во работите на државата. Политичкиот систем, формата на општествена организација, како и секој систем воопшто, по дефиниција е форма на минато време што настојува да се наметне врз сегашноста (а често и врз иднината); а човекот чија професија е јазикот е последниот што може да си дозволи да го заборави тоа. Вистинската опасност за писателот не е толку можноста (а често и извесноста) за прогон од страна на државата, колку можноста да се најде маѓепсан од обележјата на државата, кои, без оглед дали се монструозни или се менуваат на подобро, секогаш се привремени.

Филозофијата на државата, нејзината етика – да не зборуваме за нејзината естетика – секогаш се „вчера“. Јазикот и книжевноста секогаш се „денес“, а често – особено во случаи кога политичкиот систем е ортодоксен – тие дури можат да го сочинуваат и „утре“. Една од заслугите на книжевноста е токму тоа што му помага на човекот да го направи времето на своето постоење поконкретно, да се разликува од толпата на своите претходници, како и од своите бројно исти современици, да ја избегне тавтологијата – односно судбината поинаку позната под почесниот назив „жртва на историјата“. Она што ја прави уметноста воопшто, а книжевноста особено, извонредна, она што ја разликува од животот, е токму тоа што таа ја мрази повторливоста. Во секојдневниот живот можете трипати да ја кажете истата шега и, трипати предизвикувајќи смеа, да станете центар на забавата. Во уметноста, пак, ваквото однесување се нарекува „клише“.

Уметноста е оружје без повратен удар, а нејзиниот развој не е определен од индивидуалноста на уметникот, туку од динамиката и логиката на самиот материјал, од претходната судбина на средствата кои секојпат бараат (или навестуваат) квалитативно ново естетско решение. Поседувајќи сопствена генеалогија, динамика, логика и иднина, уметноста не е синоним за историјата, туку во најдобар случај нејзин паралелизам; а начинот на нејзиното постоење се состои во постојано создавање нова естетска реалност. Токму затоа таа често се наоѓа „пред напредокот“, пред историјата, чиј главен инструмент е – да не го надградиме ли уште еднаш Маркс – токму клишето.

Денес постои прилично распространето гледиште кое тврди дека писателот, а особено поетот, во своето творештво треба да се служи со јазикот на улицата, со јазикот на толпата. И покрај неговиот демократски привид и опипливите предности за писателот, ова тврдење е сосема апсурдно и претставува обид уметноста – во овој случај книжевноста – да се потчини на историјата. Само доколку сме решиле дека е време Homo sapiens да застане во својот развој, книжевноста би требало да зборува на јазикот на народот. Во спротивно, токму народот е тој што треба да го зборува јазикот на книжевноста.

Во целина, секоја нова естетска реалност ја прави етичката реалност на човекот попрецизна. Зашто естетиката е мајка на етиката; категориите „добро“ и „лошо“ се, пред сè, естетски категории, барем етимолошки гледано, претходат на категориите „добро“ и „зло“. Ако во етиката не важи дека „сè е дозволено“, тоа е токму затоа што ни во естетиката не важи дека „сè е дозволено“, бидејќи бројот на бои во спектарот е ограничен. Нежното бебе кое плаче и го отфрла странецот, или пак, напротив, посегнува кон него, го прави тоа инстинктивно, носејќи естетска, а не морална одлука.

Естетскиот избор е длабоко индивидуална работа, а естетското искуство секогаш е приватно. Секоја нова естетска реалност го прави искуството уште поприватно; а ваквиот вид приватност, кој понекогаш го зема обликот на книжевен (или некаков друг) вкус, може сама по себе да се покаже, ако не како гаранција, тогаш барем како облик на одбрана од поробување. Зашто човек со вкус, особено со книжевен вкус, е помалку подложен на рефрените и ритмичките инкантации својствени за која било верзија на политичка демагогија. Поентата не е толку во тоа дека доблеста не претставува гаранција за создавање ремек-дело, колку во тоа што злото, особено политичкото зло, секогаш е лош стилист. Колку е посуштинско естетското искуство на поединецот, колку е посигурен неговиот вкус, толку е поостар неговиот морален фокус, толку е тој послободен – иако не нужно и посреќен.

Токму во оваа применета, а не платонска смисла, треба да ја разбереме забелешката на Достоевски дека убавината ќе го спаси светот, или уверувањето на Метју Арнолд дека поезијата ќе нè спаси. Можеби за светот веќе е предоцна, но за поединечниот човек секогаш останува можност. Естетскиот инстинкт кај човекот се развива прилично брзо, зашто, дури и без целосно да сфати кој е и што навистина му е потребно, човекот инстинктивно знае што не му се допаѓа и што не му прилега. Од антрополошка гледна точка, да повторам, човекот е естетско суштество пред да биде етичко. Оттука, не е уметноста, особено книжевноста, нуспроизвод на развојот на нашиот вид, туку токму спротивното. Ако она што нè разликува од другите припадници на животинското царство е говорот, тогаш книжевноста – а особено поезијата, како највисока форма на говор – е, да бидам директен, целта на нашиот вид.

Далеку сум од тоа да ја застапувам идејата за задолжителна обука за пишување стихови; сепак, поделбата на општеството на интелигенција и „сите други“ ми се чини неприфатлива. Во морална смисла, оваа состојба е споредлива со поделбата на општеството на сиромашни и богати; но ако сè уште е можно да се најдат некакви чисто физички или материјални причини за постоењето на социјална нееднаквост, за интелектуалната нееднаквост тие се незамисливи. Еднаквоста во овој поглед, за разлика од сè друго, ни е загарантирана од природата. Не зборувам за образование, туку за образование во говорот, при што и најмалата непрецизност може да предизвика навлегување на лажен избор во нечиј живот. Самото постоење на книжевноста го навестува постоењето на рамништето на книжевниот поглед – и не само во морална, туку и во лексичка смисла. Ако едно музичко дело сè уште му дозволува на човекот можност за избор меѓу пасивната улога на слушател и активната улога на изведувач, едно книжевно дело – уметност која, како што вели Монтале, е безнадежно семантичка – го осудува на улогата на изведувач и ништо друго.

Во таа улога, ми се чини, човекот треба да се појавува почесто отколку во која било друга. Покрај тоа, ми се чини дека, како последица на демографската експлозија и придружната, сè поизразена атомизација на општеството (односно, сè поголемата изолација на поединецот), оваа улога станува сè понеизбежна за човекот. Не претпоставувам дека знам повеќе за животот од кој било човек на моја возраст, но ми се чини дека, во својство на соговорник, книгата е посигурна од пријател или сакана личност. Романот или песната не се монолог, туку разговор меѓу писател и читател, разговор, повторувам, кој е мошне приватен и ги исклучува сите други – ако сакате, взаемно мизантропски. И во мигот на тој разговор писателот е рамноправен со читателот, како и обратно, без оглед на тоа дали писателот е одличен или не. Оваа рамноправност е рамноправност на свеста. Таа останува со човекот до крајот на животот во облик на спомен, нејасен или јасен; и порано или подоцна, соодветно или не, го условува неговото однесување. Токму тоа го имам на ум кога зборувам за улогата на изведувачот, уште поприродна затоа што романот или песната се производ на заемна осаменост – на писателот и на читателот.

Во историјата на нашиот вид, во историјата на Homo sapiens, книгата е антрополошки развој, суштински сличен на пронаоѓањето на тркалото. Таа се појавила за да ни даде претстава не толку за нашето потекло, колку за тоа на што е способен тој сапиенс, и претставува средство за транспорт низ просторот на искуството, со брзина на свртена страница. Ова движење, како и секое друго движење, станува бегство од заедничкиот именител, од обидот линијата на тој именител – која претходно никогаш не се издигнувала повисоко од препоните – да се крене до нашето срце, до нашата свест, до нашата имагинација. Овој лет е лет во насока на „невообичаениот изглед“, во насока на броителот, во насока на автономијата, во насока на приватноста. Без оглед на чиј лик сме создадени, веќе нè има пет милијарди, и за човекот не постои друга иднина освен онаа што ја исцртува уметноста. Во спротивно, она што нè очекува е минатото – пред сè политичкото, со сите негови масовни полициски забави.

Во секој случај, состојбата на едно општество во кое уметноста воопшто, а книжевноста особено, се сопственост или привилегија на едно малцинство, ми изгледа нездрава и опасна. Не повикувам на замена на државата со библиотека, иако оваа мисла често ме посетувала; но не се сомневам дека, доколку ги избиравме нашите водачи врз основа на нивното читателско искуство, а не врз основа на нивните политички програми, на Земјата би имало многу помалку тага. Ми се чини дека од потенцијалниот господар на нашите судбини, пред сè, треба да се побара не објаснување за тоа како ја замислува својата надворешна политика, туку неговиот однос кон Стендал, Дикенс, Достоевски. Само затоа што суровината и суштината на книжевноста навистина се човечката разновидност и изопаченост, таа се покажува како сигурен противотров за секој обид – без разлика дали е веќе познат или допрва ќе биде измислен – кон тотално масовно решение на проблемите на човечкото постоење. Како форма на морално осигурување, барем книжевноста е многу посигурна од кој било систем на верувања или филозофска доктрина.

Бидејќи не постојат закони што можат да нè заштитат од самите себеси, ниту еден кривичен законик не е способен да спречи вистинско злосторство против книжевноста; иако можеме да ја осудиме материјалната репресија врз неа – прогонството на писатели, актите на цензура, палењето книги – немоќни сме кога станува збор за нејзиното најтешко прекршување: нечитањето книги. За тоа злосторство, човекот плаќа со целиот свој живот; ако престапникот е еден цел народ, тој плаќа со својата историја. Живеејќи во земјата во која живеам, би бил првиот подготвен да поверувам дека постои директна зависност меѓу материјалната благосостојба на човекот и неговото книжевно незнаење. Она што ме спречува во тоа е историјата на земјата во која сум роден и израснал. Зашто, ако минилано ја сведеме на причинско-последична врска, на груба формула, руската трагедија е токму трагедијата на едно општество во кое книжевноста се покажала како привилегија на малцинството: на прочуената руска интелигенција.

Немам желба да ја проширувам темата, ниту да ја затемнувам оваа вечер со мисли за десетиците милиони човечки животи уништени од други милиони, бидејќи она што се случи во Русија во првата половина на дваесеттиот век се случи пред воведувањето на автоматското оружје – во името на триумфот на една политичка доктрина чија неоснованост веќе се покажува во самиот факт дека за своето остварување бара човечка жртва. Ќе кажам само дека верувам – за жал не емпириски, туку само теоретски – дека за некој што прочитал многу од Дикенс, да пука во оној што е сличен на него во име на некаква идеја е многу попроблематично отколку за некој што воопшто не го читал Дикенс. И зборувам токму за читање на Дикенс, Стерн, Стендал, Достоевски, Флобер, Балзак, Мелвил, Пруст, Музил и така натаму; односно за книжевност, а не за писменост или образование. Писмен и образован човек, се разбира, е сосема способен, откако ќе прочита ваков или таков политички трактат или брошура, да го убие својот ближен, па дури и да почувствува занес на убеденост при тоа. Ленин бил писмен, Сталин бил писмен, Хитлер исто така; а Мао Це Тунг дури пишувал и стихови. Меѓутоа, она што било заедничко за сите овие луѓе е тоа што нивниот список за ликвидација бил подолг од нивниот список за читање.

Но, пред да преминам на поезијата, би сакал да додадам дека би имало смисла руското искуство да се сфати како предупредување, ако не поради ништо друго, тогаш поради фактот што општествената структура на Западот досега, во целина, е аналогна на онаа што постоела во Русија пред 1917 година. (Ова, патем, ја објаснува популарноста на руското психолошко романсиерство од деветнаесеттиот век на Запад, како и релативниот неуспех на современата руска проза. Општествените односи што се појавија во Русија во дваесеттиот век, веројатно му изгледаат на читателот не помалку егзотични отколку имињата на ликовите, кои го спречуваат да се поистовети со нив.) На пример, бројот на политички партии, во пресрет на Октомврискиот преврат во 1917 година, не бил помал од оној што денес го наоѓаме во Соединетите Американски Држави или во Велика Британија. Со други зборови, еден непристрасен набљудувач би можел да забележи дека, во одредена смисла, деветнаесеттиот век сè уште трае на Запад, додека во Русија тој завршил; и ако велам дека завршил трагично, тоа е, пред сè, поради размероти и обемот на човечките жртви во текот на таа општествена или хронолошка промена. Зашто, во вистинска трагедија, не загинува херојот; загинува хорот.

III

Иако за човек кому мајчиниот јазик му е рускиот да зборува за политичкото зло е подеднакво природно како варењето, овде би сакал да ја сменам темата. Проблемот со расправите за очигледното е во тоа што тие ја корумпираат свеста со својата леснотија, со брзината со која му обезбедуваат на човекот морална удобност, со чувството дека е во право. Тука лежи нивното искушение, по својата природа слично на искушението на општествениот реформатор кој го раѓа токму тоа зло. Сознавањето, или поточно разбирањето на ова искушение и неговото отфрлање, можеби во одредена мера се одговорни за судбините на многу мои современици, одговорни за книжевноста што произлезе од нивните пера. Таа книжевност не беше ниту бегство од историјата ниту пригушување на сеќавањето, како што можеби изгледа однадвор. „Како може да се пишува музика по Аушвиц?“, праша Адорно; а оној што е запознаен со руската историја може да го повтори истото прашање само менувајќи го името на логорот – и можеби со уште поголема оправданост, бидејќи бројот на луѓе што загинаа во сталинистичките логори далеку го надминува бројот на жртвите во германските концентрациони логори. „А како можете да ручате?“, еднаш возврати американскиот поет Марк Странд. Во секој случај, генерацијата на која ѝ припаѓам се покажа способна да ја напише таа музика.

Таа генерација – генерацијата родена токму во времето кога крематориумите во Аушвиц работеа со полн капацитет, кога Сталин беше на врвот на својата божјеподобна, апсолутна моќ, која изгледаше како да е поддржана од самата Мајка Природа – таа генерација, се чини, дојде на свет за да го продолжи она што, теоретски, требаше да биде прекинато во тие крематориуми и во безимените заеднички гробници на сталиновиот архипелаг. Фактот што не беше прекинато сè, барем не во Русија, во немала мера може да ѝ се припише на мојата генерација, и јас не сум ништо помалку горд што ѝ припаѓам отколку што сум горд што денес стојам овде. А фактот што стојам овде претставува признание за заслугите што таа генерација ѝ ги даде на културата; присетувајќи се на една фраза на Мандељштам, би додал – на светската култура. Гледајќи наназад, можам повторно да кажам дека започнувавме од едно празно, навистина, застрашувачки опустошено место, и дека, повеќе интуитивно отколку свесно, се стремевме токму кон повторното создавање на чувството за континуитет на културата, кон реконструкција на нејзините форми и тропи, кон исполнување на нејзините неколку преживеани, а често и целосно компромитирани форми, со наша сопствена нова, или нам како нова што ни се чинеше, современа содржина.

Веројатно постоеше и друг пат: патот на понатамошна деформација, поетиката на урнатините и остатоците, на минимализмот, на задушениот здив. Ако го отфрливме, тоа воопшто не беше затоа што мислевме дека станува збор за пат на самодраматизација, ниту затоа што бевме особено водени од идејата за зачувување на наследното благородништво на формите на културата што ги познававме – формите што во нашата свест беа еквивалент на формите на човечко достоинство. Го отфрливме затоа што, во стварноста, изборот не беше наш, туку, всушност, избор на самата култура – и тој избор, повторно, беше естетски, а не морален.

Секако, природно е човек да се доживува себеси не како инструмент на културата, туку, напротив, како нејзин творец и чувар. Но, ако денес го тврдам спротивното, тоа не е затоа што кон крајот на дваесеттиот век постои одреден шарм во парафразирањето на Плотин, Лорд Шафтсбери, Шелинг или Новалис, туку затоа што, за разлика од кој било друг, поетот секогаш знае дека она што на народен јазик се нарекува глас на музата е, во реалноста, говорот на јазикот; дека не е дека јазикот му е инструмент, туку дека тој самиот е средството на јазикот кон продолжување на неговото постоење. Јазикот, сепак, дури и да го замислиме како одредено живо суштество (што би било оправдано), не е способен за етички избор.

Човек започнува да пишува песна од различни причини: за да го освои срцето на саканата личност; за да го изрази својот однос кон стварноста што го опкружува, било тоа пејзаж или состојба; за да ја зафати својата состојба на духот во одреден миг; за да остави, како што мисли во тој момент, трага на земјата. Кон оваа форма – песната – најверојатно прибегнува од несвесно миметички причини: црното вертикално згрутчување на зборовите на белата хартија веројатно го потсетува на сопствената положба во светот, на рамнотежата меѓу просторот и неговото тело. Но без оглед на причините поради кои го зема пенкалото, и без оглед на ефектот што она што ќе произлезе од тоа пенкало ќе го има врз публиката, колку и да е тој голем или мал, непосредната последица од овој чин е чувството на стапување во директен контакт со јазикот или, поточно, чувството на непосредна зависност од него, од сето она што веќе е изговорено, напишано и остварено во него.

Оваа зависност е апсолутна, деспотска; но таа истовремено и ослободува. Зашто, иако секогаш постар од писателот, јазикот сепак ја поседува колосалната центрифугална енергија што му ја дава неговиот временски потенцијал – односно, сето времe што лежи пред него. А овој потенцијал не е определен толку од квантитативното тело на народот што го зборува јазикот (иако е условен и од тоа), колку од квалитетот на песната напишана на тој јазик. Доволно е да се потсетиме на авторите од грчката или римската антика; доволно е да се потсетиме на Данте. И она што денес се создава, на пример, на руски или на англиски, го обезбедува постоењето на овие јазици и во текот на следниот милениум. Поетот, сакам да повторам, е средството на јазикот за постоење – или, како што велеше мојот сакан Оден, тој е оној преку кого јазикот живее. Јас што ги пишувам овие редови ќе престанам да постојам; исто така и вие што ги читате. Но јазикот на кој тие се напишани и на кој вие ги читате ќе остане не само затоа што јазикот е потраен од човекот, туку и затоа што е поспособен за промена.

Оној што пишува песна, сепак, не ја пишува затоа што ѝ се додворува на славата кај потомството, иако често се надева дека песната барем накратко ќе го надживее. Оној што пишува песна ја пишува затоа што јазикот ја наметнува, или едноставно ја диктира, следната строфа. Започнувајќи песна, поетот по правило не знае како таа ќе заврши, а понекогаш е многу изненаден од начинот на кој се обликува, бидејќи често испаѓа подобра отколку што очекувал, а мислата го носи подалеку отколку што пресметал. И токму тоа е мигот кога иднината на јазикот навлегува во неговата сегашност.

Како што знаеме, постојат три начини на спознавање: аналитичкиот, интуитивниот и оној што им бил познат на библиските пророци – откровението. Она што ја разликува поезијата од другите книжевни форми е тоа што таа ги користи сите три истовремено (притоа гравитирајќи главно кон вториот и третиот). Зашто сите три се дадени во јазикот; и има моменти кога, со помош на еден единствен збор, една единствена рима, поетот успева да се најде таму каде што никој никогаш пред него не бил, можеби и подалеку отколку што самиот би посакал. Оној што пишува песна ја пишува пред сè затоа што стихувањето е извонреден забрзувач на совеста, на мислењето, на поимањето на вселената. Откако еднаш ќе го доживее тоа забрзување, човек веќе не е способен да се откаже од можноста повторно да го повтори тоа искуство; паѓа во зависност од овој процес, исто како што други паѓаат во зависност од дрога или алкохол. Оној што ќе се најде во ваков вид зависност од јазикот е, претпоставувам, она што го нарекуваат поет.

Преведено од руски од Бери Рубин.

Извор.