Фјодор Михајлович Достоевски е еден од најголемите писатели во историјата на светската книжевност, а неговиот последен роман, „Браќа Карамазови“, и речиси век и половина по објавувањето продолжува да ги фасцинира читателите и да отвора прашања за човечката природа, верата, слободата, моралот и смислата на постоењето. За ова ремек-дело досега сме пишувале во неколку наврати на блогот, но неговата книжевна и филозофска длабочина секогаш нуди простор за нови толкувања. Овојпат ви пренесуваме есеј на познатиот норвешки писател Карл Уве Кнаусгор, во кој, низ лично читателско искуство и прониклива книжевна анализа, тој истражува што го прави „Браќа Карамазови“ толку исклучителен роман, зошто неговите ликови остануваат незаборавни и како Достоевски успева да ги претвори најголемите филозофски прашања во длабоко човечки приказни. Текстот е преземен од воведот што Кнаусгор го напишал за едно ново издание на „Браќа Карамазови“ на англиски јазик, а беше објавен во списанието „Њујоркер“, во превод од норвешки на англиски јазик на Ингвилд Бурки.
Фјодор Достоевски почнал да го пишува она што ќе стане негов последен роман, „Браќата Карамазови“, во 1878 година. Објавуван е како серијал во списанието „Руски весник“ од јануари 1879 година до ноември 1880 година. Достоевски имал рок да го исполни секој месец, а неговата сопруга, Ана, подоцна се пожалила на притисокот под кој постојано работел. За разлика од многу други современи писатели, како што се Толстој или Тургенев, кои биле богати, Достоевски живеел од своето пишување и се борел во текот на целиот свој живот да заработи доволно пари. Да не било ова, според Ана, која напишала во своите мемоари по неговата смрт, тој би „можел внимателно да ги прегледа [своите дела], да ги дотера, пред да ги пушти во печат; и може да се замисли колку би добиле во убавина. Всушност, до самиот крај на својот живот Фјодор Михајлович не напиша ниту еден роман со кој би бил задоволен; а причината за ова беа нашите долгови!“
Никој не може да тврди дека „Браќата Карамазови“ е дотеран, или дури и убаво напишан – карактеристично за стилот на Достоевски е тоа дека сè е очајно итно и како да избувнува, а деталите не се многу важни. Непромислено и интензивно: се упатуваме директно кон поентата на суштината, а немаме многу време. Оваа итност, оваа дивост, привидната непокорност на неговиот стил, што одекнува во многуте нагли пресврти и пресврти во дејството кон крајот на поглавјата – читателот мора да се држи во состојба на неизвесност до следниот дел – се спротивставува на нешто друго, нешто потешко и побавно, до трпеливото упорно прашање кое е поврзано со сè што се случува: За што живееме?
На 16 мај 1878 година, само неколку месеци пред Достоевски сериозно да почне да го пишува „Браќата Карамазови“, неговиот син Аљоша починал по епилептичен напад што траел со часови. Тој тоа лето би наполнил три години. Ана подоцна напишала дека Достоевски го сакал Аљоша „некако на многу посебен начин, со речиси морбидна љубов, како да чувствуваше дека нема да го има долго“. Кога неговиот син престанал да дише, Достоевски „го бакна, се прекрсти три пати“ и се расплака. Според Ана, тој бил скршен од тага, но и од вина – неговиот син наследил епилепсија од него. Однадвор, сепак, тој наскоро се смирил и се повлекол во себе; таа била таа што постојано плачела. Постепено, таа се загрижила дека неговото потиснување на тагата ќе има негативно влијание врз неговото веќе кревко здравје и му предложи да го посети манастирот Оптина Пустин со еден млад пријател, теолошкото чудо од дете, Владимир Соловјов. Таму се сретнале со старешината на манастирот – старецот Амвросиј. „Плачете и немојте да се утешите, туку плачете“, му рекол тој на Достоевски.
Сето ова го нашло своето место во „Браќата Карамазови“. Главниот лик го носи името на синот на Достоевски, Аљоша, и поседува многу од особините на Соловјов. Манастирот зазема централно место во приказната, а неговиот старец, кој во романот се вика Зосима, утешува жена што го изгубила своето дете на возраст од две години и девет месеци, со зборови што потсетуваат на оние што ги изговорил Амвросиј. Но, за приказната многу поважна од автобиографските детали, кои и онака се проголтани од вителот на фикцијата, е разорното губење на смислата што го придружува умирањето на едно дете. Тоа се провлекува како потскриена нишка низ целата книга и, секогаш кога ја читам, ми се чини дека „Браќата Карамазови“ е напишан токму како пркос на ова губење на смислата – на бездната во која гледа, на темнината што настојува да ја исполни со светлина.
Што е светлината во „Браќата Карамазови“?
Тоа се гласовите. „Браќата Карамазови“ е роман на гласови. Мажи, жени, млади, стари, богати, сиромашни, неразумни, мудри – на сите им е дозволено да бидат слушнати, секој со сопствениот глас. А во секој поединечен глас одекнуваат и други гласови, современи или од минатото, пишани или усни, политички или филозофски, гласови од Библијата или од новинарски статии, од гласини што кружат низ градот, од сеќавања на некој што одамна починал. Секој во романот зборува од сопственото јас, од своето посебно и неповторливо место во светот. Некои од нив се апсолутно незаборавни во својата величествена индивидуалност, но сите го прават тоа користејќи го истиот јазик. И иако некои од ликовите во „Браќата Карамазови“ можат да се мерат со најголемите творби на Шекспир, ова сепак не е дело во кое доминира еден единствен главен лик, како што „Хамлет“ е драма за Хамлет или „Отело“ е драма за Отело. Напротив, „Браќата Карамазови“ е колективен роман – роман за мноштвото гласови, за начинот на кој тие се испреплетуваат и за тоа како, иако самите не се свесни за тоа, создаваат една целина, една поврзаност, еден хор.
Оваа сеопфатна стилска особеност наоѓа свој непосреден одраз во два од тие гласови: гласовите на старецот Зосима и на Аљоша. Нивното заедничко уверување дека сите сме одговорни за сите и дека сите сме виновни пред сите се повторува како мантра низ целиот роман. Тоа е надежта на романот, неговата утопија, но не и неговата стварност. „Мамо, не плачи“, вели младиот брат на Зосима додека лежи на смртната постела, „животот е рај, и сите ние сме во рајот, но не сакаме да го знаеме тоа, а кога би сакале да го дознаеме, уште утре рајот би завладеал со целиот свет“.
Во друг дел од романот, еден убиец му вели на Зосима:
„А што се однесува до тоа дека секој човек е виновен пред сите и за сите, покрај сопствените гревови, твоето размислување за тоа е сосема исправно, и зачудувачки е што одеднаш успеа толку целосно да ја прифатиш таа мисла. И навистина е точно дека, кога луѓето ќе ја разберат оваа мисла, Царството Небесно ќе дојде меѓу нив, не повеќе како сон, туку како стварност“.
Со други зборови, Царството Небесно не е ништо друго освен неостварена можност: само едно размислување нè дели од рајот.
Па зошто да не го направиме тој чекор? Што нè спречува?
Токму за тоа зборува „Браќата Карамазови“. Романот ги симнува сите свои идеи од небесните височини на апстракцијата и ги пренесува во човечкиот свет, тргнувајќи од сознанието дека тие постојат единствено таму – во човечките суштества од крв и месо. Како што еднаш напишал Достоевски: „Човекот е тајна… Ако го поминеш целиот свој живот обидувајќи се да ја одгатнеш, тогаш немој да кажеш дека си го потрошил времето залудно. Јас се занимавам со оваа тајна затоа што сакам да бидам човек“. Во неговиот романескен свет, луѓето се водени од емоции, поттикнувани од желби, непредвидливи, несовршени и склони кон грешки, но истовремено поседуваат и огромна моќ.
Во „Браќата Карамазови“, Достоевски собрал под еден покрив четворица сосема различни млади мажи, со многу различни особини. Тоа е дом исполнет со омраза. Таткото, Фјодор Карамазов, е алчен, развратен, измамнички настроен и бесрамен вдовец. Тој отсекогаш ги запоставувал своите синови; никогаш вистински не се грижел за нив, освен кога можел да извлече некаква корист. Тој е татко од пеколот. Секој од синовите е поврзан со одредена општествена институција. Најстариот, Дмитриј, исклучително горд и со избувлив темперамент, е поврзан со војската. Средниот син, Иван, рационален, студен и аналитичен, го претставува универзитетот, додека најмладиот, Аљоша, кој е срдечен, внимателен и секогаш подготвен да ги прифати другите, е поврзан со црквата. Покрај нив, тука е и слугата Смердјаков, за кого се претпоставува дека е вонбрачен син на Фјодор и Лизавета, жена со интелектуална попреченост, позната под прекарот Смрдлива Лизавета.
Опишано на овој начин, однадвор, сето ова може да изгледа шематски, како секој од браќата да претставува одреден сегмент од општеството. Но, силата на Достоевски како писател, како и една од главните причини зошто читањето на неговите романи и денес, век и половина подоцна, ни носи толку многу, дури и во свет што значително се разликува од оној во кој биле создадени, лежи во неговата способност да создава ликови кои се неповторливи личности, а истовремено никогаш не можеме целосно да ги разбереме. Ги гледаме однатре, онакви какви што самите се доживуваат, а тоа никогаш не е исто со она што го покажуваат кога ги набљудуваме однадвор. Фактот што толку многу нешта во нив остануваат скриени дури и од самите нив, што ги движат сили за кои не се ни свесни, го прави прашањето кои се тие навистина речиси бесмислено. Ова дополнително се нагласува преку начинот на кој другите ликови ги набљудуваат, ги коментираат, ги разбираат или погрешно ги толкуваат.
Едно од сознанијата што ги носи „Браќата Карамазови“ е дека идентитетот е општествена конструкција, а една од идеите против кои романот се бунтува е уверувањето дека човекот може да биде самодоволен, дека може да постои сам за себе. Пеколот е изолацијата; рајот е заедништвото. На почетокот од романот, заедништвото во домот на Карамазови е целосно разорено. Дмитриј е свршен со Катерина, но безглаво се вљубува во друга жена, заводливата Грушенка, во која е вљубен и неговиот татко. Во меѓувреме, Иван е вљубен во Катерина. И двајцата браќа го презираат својот татко, и тоа со добра причина. Единствениот што не е вовлечен во ова мочуриште од страсти, љубомора и омраза е Аљоша, кој живее во манастирот како своевиден ученик на старецот Зосима. Тој не чувствува огорченост кон никого, ниту пак некој му замерува нему.
Настаните што се одвиваат во романот се збиени и временски и просторно, а напнатоста е огромна. Кога за првпат го читав романот, имав дваесет години, исто колку и Аљоша, и низ првите сто страници се пробивав единствено благодарение на силата на волјата. Зошто, побогу, би требало да читам долги објаснувања за Руската православна црква и монаштвото во шеесеттите години на деветнаесеттиот век и за нивниот однос со државата? Но потоа нешто се случи. Како нешто одеднаш да се разгоре. Одеднаш се најдов вовлечен во еден свет и не посакував ништо друго освен да останам таму. Не сакав ништо друго освен да читам за тие луѓе, за тројцата браќа и нивниот ужасен татко со врат како на мисирка, а особено за жените – речиси безумно гордата Катерина, неурамнотежената млада Лиза и нејзината тврдоглава мајка и, се разбира, заводливата и злобна Грушенка. Го читав романот онака како што читав книги кога бев дете, без воопшто да размислувам за себе, без да мислам на сопствените животни околности. Целото мое битие беше сосредоточено во книгата. Не размислував ниту за она што го читав. Не анализирав ништо, не се задлабочував во размислувања, сè освен чувствата и непосредното доживување беше потиснато од блескавата, заслепувачка бела светлина со која ме исполнуваше читањето.
Оттогаш неколкупати го имам прочитано романот и, иако со секое ново читање сè подобро разбирам што навистина се случува во него, чувството на целосна внесеност, во кое заборавам на самиот себе, и понатаму го придружува секое мое враќање кон ова дело. Како суштината на „Браќата Карамазови“ да лежи токму во доживувањето на романот, во чувствата што ги буди кај читателот, а токму тоа го прави толку тежок за опишување. Во мигот кога ќе излеземе од светот на романот и ќе се обидеме да го опишеме од одредена дистанца, велејќи, на пример, дека во својата суштина тој зборува за слободата, дека во основа ги разгледува моралот и одговорноста – пред кого или пред што, ако воопшто постои некој или нешто, сме одговорни за своите постапки? – го губиме од вид она што е најважно. Слободата, моралот и одговорноста се идеи, апстракции, а ако овој роман тежнее кон нешто, тогаш тоа е токму местото каде што идеите и апстракциите се претопуваат во животот. Ако против нешто овој роман се бори, и тоа со огромна сила, тогаш тоа е против сè што е непроменливо. Против сè што е еднаш засекогаш утврдено. Против сè што е однапред определено. Затоа, во романот не постои ниту една привилегирана гледна точка, ниту една перспектива што има предност пред другите. Неговото значење се раѓа од несогласувањето, од судирот и разногласието, од просторот во кој се среќаваат различните гласови, меѓу луѓето, а не во нив самите, и тоа значење секогаш останува двосмислено.
На пример, нема сомнеж дека Аљоша за Достоевски претставува идеал, го носи името на неговиот починат син, Алексеј Фјодорович, и е ликот кој, и во мислите и во постапките, е најтесно поврзан со идејата за доброто што доследно се провлекува низ романот. Но, во споредба со впечатливото присуство на Дмитриј и Иван, можеби особено на Дмитриј, тој останува во сенка. А бидејќи силата на еден роман е неразделно поврзана со присуството на неговите ликови, она што го олицетворуваат Дмитриј и Иван доаѓа до израз со многу поголема сила. Како Достоевски да вложил повеќе во ликот на Дмитриј и, додека пишувал, и самиот да бил понесен од неговата величественост, од човек кој е истовремено детинест и импулсивен, но и насилен и суров. За мене, највеличествената сцена во романот е онаа во која Дмитриј го напушта градот за да се забавува уште еднаш, за последен пат, да расфрла рубљи на сите страни и да се опие до бесвест. Неговата кочија јури со огромна брзина, рацете му се крвави, но тој истовремено е возбуден, исполнет со исчекување, можеби дури и среќен. Таму ќе биде Грушенка – ќе ја види уште еднаш, за последен пат. Како може еден добродушен, богобојазлив и аскетски настроен млад монах да се натпреварува со сето тоа?
Тоа донекаде потсетува на чувството што може да се јави при читањето на „Божествената комедија“ од Данте – како авторот да вложил многу повеќе во пеколот отколку во рајот, како да успеал многу повеќе да му се приближи на пеколот отколку на небесното блаженство. Што треба да заклучиме од тоа?
А тука е и Иван. Остaр и студен како нож, тој го доведува во прашање целиот светоглед на Аљоша преку својата приказна за Големиот инквизитор – толку убедливо обвинение против Христос што е незамисливо Достоевски да не го напишал од срце, поттикнат од сопствените сомнежи. Овој дел претставува еден од врвовите на неговото творештво, а со тоа и на историјата на книжевноста. Но, не може да се чита издвоено, надвор од контекстот на романот. Најпрво мора да се стигне до него. Мислите што ги изразува не се појавуваат од никаде. Тие не произлегуваат само од Иван, од неговото запоставено детство и неговиот ужасен татко, туку и од руското општество од средината на шеесеттите години на деветнаесеттиот век, на кое и самиот му припаѓа. Бедата што владеела во тоа време и на тоа место денес е речиси незамислива: една четвртина од сите новороденчиња умирале во првата година од животот; во 1865 година, една година пред времето во кое е сместено дејството на романот, просечниот животен век бил пократок од триесет години. Огромното мнозинство од населението било неписмено. Автократскиот царски режим владеел со железна рака, задушувајќи го секое противење преку цензура, прогонства и погубувања. Револуционерните групи, чии членови често доаѓале од универзитетските кругови и интелигенцијата, набргу почнале да извршуваат терористички напади во градовите.
Политички и општествени немири, беда и сиромаштија – таков бил светот во кој бил напишан романот „Браќата Карамазови“, светот од кој произлегле и мислите на Иван. Како своевиден вовед во својата приказна за Големиот инквизитор, Иван набројува низа случаи на страдање на деца. Тие се малтретирани, силувани, убивани. Неговите описи на злоставувањето се сурови, потресни и полни со детали. Едно петгодишно девојче најпрво е тепано, камшикувано и клоцано од сопствените родители, а потоа тие му ги мачкаат очите, образите и устата со измет и го принудуваат да го јаде. „А тоа била нејзината мајка, нејзината мајка ја натерала!“, вели Иван. Достоевски го пронашол овој пример во една новинарска статија. Мора да му било важно што станувало збор за вистински настан, за нешто што навистина се случило, за да може да каже: Погледнете, ваков е светот. Такви се луѓето.
Приказната на Иван претставува обвинение против Исус Христос. Тој се враќа на земјата, но Големиот инквизитор го фрла во затворска ќелија и го повикува на одговорност. Христос можел да ја спречи сета беда, сето страдање, но одлучил да не го стори тоа. Наместо леб, на човештвото му ја подарил слободата. Според Големиот инквизитор, неопходноста да се избира меѓу доброто и злото е товар што луѓето се премногу слаби за да го поднесат. Тие копнеат по некој што ќе ги ослободи од него. А токму тоа им го нуди Големиот инквизитор. Исус молчи. Само седи и го слуша овој првосвештеник на материјализмот сè додека не заврши со својот говор. Потоа му приоѓа и го бакнува во усните, пред да исчезне низ улиците на Севиља. На некој начин, како сите различни теми, ставови и настани од романот да се спојуваат токму тука, во тој бакнеж. Сосема во духот на романот е тоа што Исус не одговара со аргументи, ниту со зборови, догми или апстрактни идеи, туку со нешто физичко и опипливо: со постапка. Таа се случува токму таму, во тој миг, и се однесува само на нив двајцата. Тоа е чин што се случува меѓу две човечки суштества. А неговото значење не може еднаш засекогаш да се утврди. Дали бакнежот претставува побивање на аргументите на инквизиторот? Дали е чин на простување? Дали е пример што треба да се следи? Подеднакво важно, ако не и поважно, е тоа што бакнежот се појавува во приказната на Иван, што токму тој го замислил. Двосмисленоста му припаѓа нему. А додека читаме, таа станува и наша.
За што живееме?
„Браќата Карамазови“ го бара одговорот во малиот, секојдневен живот, меѓу обичните луѓе, меѓу слабите, ранливите, несовршените, оние што грешат и оние што доживеале неуспех. Ако, спротивно на самата природа на оваа книга, би се обидел во една единствена реченица да ја сумирам нејзината суштина, тогаш тоа би морало да биде цитат од разговорот меѓу Иван и Аљоша:
„Сакај го животот повеќе од неговата смисла.“
Го пишувам ова со цврсто уверување дека и ваквото толкување ќе се распадне во мигот кога повторно ќе ја отворите книгата и ќе почнете да ја читате одново. Токму тоа го прави „Браќата Карамазови“ голем роман. Тој никогаш не мирува.
