Мирослав Крлежа не е само еден од најдобрите писатели на хрватскиот и јужнословенскиот регион, туку и феномен што далеку ги надминува димензиите на земјата во која е роден. Во разговор со „Би-Би-Си на српски јазик“, Дамир Пилиќ, хрватски новинар и писател, автор на книгата „Тито низ очите на Крлежа“, вели: „Тој беше одечка енциклопедија, патувачки факултет на постдипломски студии по историја, политика и литература“.

Крупен интелектуалец без диплома, но и без влакна на јазикот, со светли очи и разоружувачка насмевка, познат и по прекарот Фриц, целиот свој живот го поминал со една жена и бил пријател со југословенскиот претседател Јосип Броз. Напишал десетици романи како што се „Враќањето на Филип Латиновиќ“, „На работ на разумот“, „Знамиња“, патеписи, кратки раскази, драми, меѓу кои најпознати се „Глембаеви“, „Во агонија“, „Леда“, но и есеи, дневнички записи и поезија. Во негова чест, денес на блогот читаме интересни факти за неговиот живот и творештво.

(извор: BBC на српски јазик)

Ран живот и младост

Мирослав Крлежа се родил на 7 јули 1893 година во Загреб, кој тогаш бил дел од Австро-Унгарија. Често одел во црква со својата баба и учествувал во црковните служби, но како млад човек се дистанцирал од Католичката црква. Ја напуштил Воената академија во Будимпешта во 1913 година кога решил да се приклучи на српската армија во Балканските војни, но набрзо бил исклучен поради сомнение дека е шпион.

Потоа бил мобилизиран во Австро-Унгарија за време на Првата светска војна и испратен во област во источна Европа (она што би било денешна Украина и Полска), каде што се воделе жестоки борби со руската армија. Поради болест, се вратил од бојното поле во Загреб, каде што пишувал коментари, ги објавил своите први книги и учествувал во почетоците на комунистичкото движење во Хрватска.

Во овој период, тој ги напишал познатите драми „Крал“ (1915), „Кристофер Колумбо“ (1917) и „Микеланџело Буонароти“ (1918), потоа драмата „Волчовекот“ (1924) и едно од неговите најтрогателни дела, кое се смета и за најважно – неговата збирка кратки раскази наречена „Хрватскиот бог Марс“. Оваа збирка е силно антивоено книжевно дело фокусирано на тешката положба и страдањето на хрватските војници во Првата светска војна.

Бурниот период и проблемите со властите

Во 1919 година, заедно со писателот Аугуст Цезарац, Крлежа го основал и уредувал авангардното списание „Пламен“, во кое, според Хрватска енциклопедија, биле негирани ги митовите за хрватската култура, но исто така биле критикувани аспирациите на српската политика. Списанието било забрането, а Крлежа бил следен од полицијата до крајот на Втората светска војна.

Додека усташкиот режим, близок до нацистичка Германија, бил на власт во Хрватска, Крлежа бил во еден вид изолација во Загреб. Читал и пишувал, но не ги објавувал своите дела. Неколку пати бил апсен, а усташите му понудиле неколку важни позиции во општеството, вклучувајќи ја и позицијата ректор на Универзитетот. Тој ги одбил сите тие понуди – вклучувајќи ги и оние што дошле лично од усташкиот генерал Анте Павелиќ и сепак некако успеал да ја сочува својата глава.

Одбил да им се придружи на партизаните

Крлежа, и покрај тоа што некогаш бил член на Комунистичкиот дел од Југославија (иако многу порано, во 1918 година), се спротивставувал на социјалистичкиот реализам и одбил да се придружи на партизаните на Јосип Броз Тито. Двајцата делеле чудна историја, бидејќи Тито бил испратен да посредува помеѓу левичарските списанија и Крлежа долго пред 1941 година.

Одбивањето да се придружи на партизаните го довело до тоа повторно да биле изолиран по 1945 година, кога политичката плима уште еднаш значително се променила за Хрватска. Краткиот период на владеење на Независната Држава Хрватска завршило, а започнала и социјалната стигматизација. Сепак, до 1947 година, Мирослав Крлежа бил назначен за потпретседател на Југословенската академија на науките и уметностите во Загреб, а подоцна станал и претседател на Сојузот на југословенски писатели.

Пријателството на Мирослав Крлежа и Јосип Броз – Тито

Во разговор со „Би-Би-Си на српски јазик“, Дамир Пилиќ споделил дека кога првпат се сретнале во 1919 година, Крлежа го поканил Јосип Броз Тито да се приклучи на Комунистичката партија. Се родило пријателство кое траело цели 60 години, со многу подеми и падови, засновани на лични и семејни односи. Според сознанијата на Пилиќ, „уште во 1920-тите, Крлежа им помогнал на неговата прва сопруга Пелагија и нивниот син Жарко нелегално да ја напуштат Југославија и да одат во Советскиот Сојуз, додека Тито бил во затвор“ и дека „таа врска била толку силна што успеала да ги ублажи сите нивни политички несогласувања“.

(Тито и Крлежа во 1963 година/извор: Би-Би-Си на српски јазик/Музеј на град Загреб)

Како што спомнавме и погоре, Крлежа одбил да им се придружи на партизаните и поради тоа, партизанското движење на отпорот немало добро мислење за писателот. Во тоа време тоа било и многу опасно и лесно можел да западне во опасна ситуација, но како што наведува Пилиќ, тука на сцена настапил Тито. „Кон крајот на војната, кога партизанските единици влегле во Загреб, Тито конкретно одредил единица да ја чува куќата на Крлежа за да не биде убиен, или како одмазда од страна на Германците и усташите што се повлекувале, или од страна на некој жесток човек кој не му простил што не им се придружил на партизаните“, вели Пилиќ.

Поддршка му била искажана и на приемот во Белград во 1945 година, кога Тито го поканил Крлежа пред 700 гости за сите да ја примат пораката дека тој е негов пријател. Кога Крлежа бил дел од југословенската делегација која во тоа време посетувала една африканска земја во 1960-тите, тоа исто така, покажало колку Тито го ценел Крлежа и му давал на Крлежа важност на меѓународно ниво. Пилиќ наведува дека лидерот на земјата домаќин му се заблагодарил на претседателот за присуството и за „писателот кој прекрасно и верно ги следел идеите на другарот Тито“, на што Броз се спротивставил, велејќи: „Не, ние ги следевме идеите на Крлежа“. Според Пилиќ, „благодарение на влијанието на Крлежа врз Тито, Југославија била полиберална од другите социјалистички земји во Источна Европа“.

Историчарот Иво Голдштајн во својата книга „Контроверзии на хрватската историја од 20 век“ запишал дека „Тито го ценел Крлежа, а Крлежа го ценел Тито“, додавајќи:

„Тоа беше „посебна интелектуална симбиоза“ што траеше до смртта: тоа беше пријателство на двајца луѓе кои знаеја дека не се согласуваат за многу помалку важни работи и не можеа да се согласат, но ги надминуваа заради повисоки цели.

Исто така, постоеше заемна желба да се претстават пред другите како широки луѓе – Тито како личност која има врвен интелектуалец за пријател, а Крлежа како оној чиј пријател е и претседателот на Републиката“, пишува Голдштајн.

Понатаму, Пилиќ проценува дека „Крлежа бил фасциниран од Тито бидејќи тој бил реализација на неговиот книжевен лик Петрица Керемпух, борец за национална правда“ и додава дека иако Тито „не бил филозоф или теоретичар, туку бил оперативец и способен за мобилизирање на масите, но од друга страна, Тито го гледал Крлежа не само како пријател, туку и како учител“. Понатаму, како што вели Пилиќ, „Тито сакал да го кани Крлежа на Бриони, а потоа на некој мал остров Крлежа му држел предавања за сè што Тито дотогаш немал време да го прочита и научи“ и дека „Тито, исто така, усвоил голем дел од неговите забелешки“.

Според анегдотите, Тито му велел на Крлежа: „Ти си непоправлив либерал, но не можам без тебе“, а Пилиќ вели дека Тито, потопен во реал-политиката, бил свесен дека не може да примени некои од своите ставови. Кон крајот на нивните животи, Крлежа ги изразил своите стравови, кои исто така се покажале како пророчки, дека со смртта на Тито, заедничката држава ќе пропадне. Историчарот Голдштајн, во својата книга го цитира Крлежа кој на прашањето што ќе се случи кога Тито ќе ги „затвори очите“, одговорил:

„А што, драги мои! Можно е сите страсти повторно да се разгорат во оваа балканска племенска бура и повторно да предизвикаат меѓусебни кавги, бидејќи во основа ништо не се променило овде во последните двесте години“.

Мирослав Крлежа го основал Југословенскиот институт за лексикографија

Како што е наведено погоре, од 1958 до 1961 година, Мирослав Крлежа ја извршувал функцијата претседател на Југословенскиот сојуз на писатели, останувајќи тесно поврзан со Јосип Броз Тито. Токму непоколебливата поддршка на Тито за есеистот и културниот критичар му овозможила да го основа Југословенскиот институт за лексикографија. Тој останал на чело на оваа институција сè до неговата смрт во 1981 година, која денес го носи името Институт за лексикографија „Мирослав Крлежа“.

Неговите заложби за хрватската национална идеја

Во културата, Крлежа отсекогаш ги имал предвид хрватските интереси и најважните идеи на Анте Старчевиќ, еден од идеолозите на хрватскиот национализам, според историчарот Горан Милорадовиќ. „Тој беше, во одредени фази, и Хрват и Југословен, и социјалист и комунист, и националист и космополит, и унитарист и федералист, и писател и политичар, и господин и другар Крлежа.“

„Но, низ сите негови промени, се провлекува важна нишка, која никогаш не се прекинува – нишката на десничарската идеологија (…), чија цел е да ја изгради хрватската нација и да создаде независна хрватска држава“, пишува Милорадовиќ, научен соработник во Белградскиот институт за современа историја.

И покрај неговиот висок углед во комунистичка Југославија, кога Крлежа ја потпишал Декларацијата за името и положбата на хрватскиот литературен јазик во 1967 година, партијата тоа го сметала за напад врз братството и единството, поради што морал да поднесе оставка од функцијата член на Централниот комитет на Сојузот на комунисти на Хрватска.

„Не се работеше многу за јазикот. Крлежа беше против движењето кон јазично обединување преку варијанти, што е патот кон политичко обединување, без претходно да се согласиме дека сме политички едно“, истакнува Богишиќ. Тито одиграл важна улога и во таа епизода.

„Кога стануваше збор за Декларацијата, Крлежа дојде кај Тито да објасни и се вознемири како ќе се оправда пред него. Според сведоштвата, Тито му рекол: „Крлежа, те молам смири се, остави ја Декларацијата, можеш да ми повторуваш „Да живее Хрватска“ до утре наутро, но немој да добиеш мозочен удар“, вели Богишиќ.

Важноста што Крлежа ја имал во комунистичка Југославија е очигледна и од списокот на неговите позиции во тој период

Иако немал формално образование, бил потпретседател на Југословенската академија на науките и уметностите, претседател на Југословенското здружение на писатели, пратеник во хрватскиот Парламент и Сојузното собрание, член на Српската академија на науките и уметностите и добитник на неколку одликувања. Многумина го критикувале Крлежа во тие години за тоа што ја намалил својата критичка острина и избрал живот со привилегии, цинично споменувајќи дека станал „Глембај“, богатиот човек од едно од неговите најпознати дела.

Која била најголемата љубов на Крлежа?

Крлежа имал љубов што ретко се споменува во неговите романи со неговата сопруга, актерката Лепосава Бела Кангрга. „Бела беше неговата движечка сила, тој сакаше да ги исполнува нејзините желби, затоа што ја сакаше“, изјавила Весна Вукелиќ Хорватиќ, кустос во Градскиот музеј на Загреб, за „Би-Би-Си на српски јазик“.

Крлежа првпат ја видел Бела со крајчето на окото во 1909 година на прозорецот од една куќа, а девојката со долга руса коса му била врежана во сеќавањето. Таа била дете од мешан брак, воспитано во православна и католичка вера. Тие живееле во истата населба во Загреб, но не се запознале сè до нивната судбоносна средба во 1917 година.

„Нивните родители биле против врската, но не им било гајле. Се венчале во 1919 година тајно, без своите семејства, само со кумовите, и велат дека налетал и на Моша Пијаде“, вели Вукелиќ Хорватиќ.

Иако некои, особено поради нивното општествено влијание во комунистичка Југославија, ги гледаат како двојка која целиот свој живот го живеела „со златна лажица во устата“, Бела и Крлежа не биле секогаш богати. „Постои еден одличен цитат од Крлежа кој вели: „Бела имаше црвена чаша како мираз, а јас имав свилен чадор, ни 100 килограми заедно“, вели Вукелиќ Хорватиќ.

Тие живееле во изнајмена соба кај колегата на Бела и секој одел кај своите родители на ручек. Нејзиното семејство го сметало младиот писател и љубител на Октомвриската револуција и ленинистичките идеи, „за пропалица“. Во раните години, тие живееле од нејзината плата како наставничка, но бидејќи не ја сакала таа професија, решила да стане актерка. Бела ги обожавала жолтите рози и нивниот дом секогаш бил исполнет со цвеќиња. Починале во иста година, Бела во април 1981 година, а Крлежа, кој се збогувал со својата сопруга со венец од жолти рози, осум месеци подоцна. Погребани се заедно на гробиштата Мирогој во Загреб.

Крлежа еднаш рекол дека не чувствува инстинкт да биде родител

„Ги знам сите во моето семејство и не сакав моите деца да личат на никој од нив“, рекол Крлежа. А на неговата сестра која сакала да има деца, тој ѝ рекол дека е „глупава, бидејќи сите знаат како да прават деца, ај да те видам направи чадор“. Овие анегдоти само покажуваат каков бил Крлежа, но Весна Вукелиќ Хорватиќ се сомнева дека тоа е вистинската причина. „Кога новинарите ги прашале зошто немаат деца, Бела многу јасно рекла: „Па, Крлежа со едната нога е во затвор, а другата во гроб“, што било вистина. „Крлежа не одговарал пред никаков авторитет“, оценува кустосот.

Тој ја освоил и наградата „Хердер“

Во 1968 година, Мирослав Крлежа ја освоил наградата „Хердер“. Оваа порано престижна награда, која повеќе не се доделува, им се доделуваше на уметници од Централна и Југоисточна Европа до 2006 година. Именувана е по познатиот германски мислител и филозоф Јохан Готфрид Хердер и им се доделуваше на оние за кои се сметаше дека придонеле за културното разбирање меѓу (тогаш донекаде воинствените) европски земји.

Политички контроверзен и многу истакнат модернистички писател, тој беше главната движечка сила зад левичарските литературни критики и беше постојан советник на Тито за културни прашања. И покрај неговите политички и социјални склоности, тој бил жестоко критикуван во комунистичките кругови од тоа време.

Неговото дело, „Знамиња“ се нарекува и хрватскиот „Војна и мир“

Творечкото творештво на Крлежа може да се подели на три периоди – антивоени дела, потоа оние од триесеттите години во кои тој ги пренел своите клучните идеи како во романот „На работ на разумот“, единствениот роман напишан во прво лице еднина, каде што бунтовниот доктор по право доаѓа во конфликт со општеството, бидејќи само во таков отпор ја гледа смислата на животот, со многу сарказам и иронија. Третиот период е, според Влахо Богишиќ, „сериозна хрватска приказна“, отелотворена во романот „Знамиња“.

Фокусирано на Првата светска војна и нејзините бурни последици, ова дело е славено со години. Во книжевните кругови се нарекува и хрватскиот „Војна и мир“ и ова дело има исклучително моќно влијание врз хрватската јавност. Опфаќајќи повеќе од 1800 страници, „Знамиња“ е роман напишан во неколку тома, а политичката тема на романот отвора широка историска перспектива за животот и дава пресек на општеството пред и по Првата светска војна, прикажувајќи ги ентузијазмите и младешките заблуди на авторот, хрватското национално прашање преку распадот на Австро-Унгарија и појавата на Југославија, како и филозофијата на историјата на Крлежа. Во период обележан со огромни политички превирања, војни и кризи на идентитетот, главните ликови и нивните индивидуални судбини се влечени во драматичен политички виор како изгубени птици во бура.

Во продолжение слушнете како Крлежа чита извадок токму од неговото најпознато дело:

Каква е популарноста на Крлежа денес и неговото влијание?

Според Вукелиќ Хорватиќ во нејзиниот разговор со „Би-Би-Си на српски јазик“, делата на Крлежа денес не се читаат доволно, но претставите засновани на неговиот текст во репертоарите на големите театри се добро посетени. „Младите го перцепираат Крлежа главно како писател кој е тежок за читање, и морам да признаам дека дури ни јас не сакав да го читам во средно училиште“, вели таа со насмевка и додава: „Тој не е писател за масите, не можете да ја прочитате неговата книга на плажа, не е лесно четиво, мора да се концентрирате на неа, секој негов збор има тежина“.

Критиката кон општеството е неопходна за општото подобрување, па затоа наследството на Крлежа е чисто богатство, оценува хрватската актерка Бојана Грегориќ Вејзовиќ за „Би-Би-Си на српски јазик“. „Крлежа како голем писател ги претставува темелите на книжевноста. Без Крлежа, нашето општество би било многу поинакво и многу посиромашно“, вели Грегориќ Вејзовиќ, која глумела во неколку претстави засновани на неговите дела. Таа вели дека неговото пишување е „безвременско и секогаш актуелно“, а ликовите не се црно-бели, туку „испреплетени со сè што ја прави личноста ранлива“.

Крлежа му бил кум на нејзиниот дедо на неговата свадба, но била премлада за да го запознае. Споменот на тоа пријателство е зачуван и денес преку книги со делата на Крлежа што тој редовно му ги даваше на својот пријател и рачно напишани посвети. Големите луѓе се всушност секогаш многу едноставни.

„Во нашиот дом, за Крлежа секогаш се зборуваше како за одличен соговорник и едноставна личност. Кога станав средношколец, сфаќајќи кој е господинот за кој зборуваа мојот дедо, баба, татко и чичко, ја сфатив величината на живата енциклопедија што ја претставуваше, во едноставноста на неговата голема личност“, вели Грегориќ Вејзовиќ за „Би-Би-Си на српски јазик“.

Извор 1.
Извор 2.