Што е уметноста и која е нејзината вистинска цел? Дали таа постои за да ни пружи задоволство, да ја слави убавината или, пак, има многу подлабока улога во човечкото постоење? Со овие прашања се занимавал Лав Толстој во својот есеј „Што е уметност?“, во кој ги преиспитува традиционалните сфаќања за уметноста и ја истакнува нејзината моќ да ги поврзува луѓето преку заеднички чувства и искуства. Во својата анализа објавена на порталот TheCollector, авторот Антонис Халијакопулос (Antonis Chaliakopoulos) го разгледува филозофскиот пристап на Толстој, неговото разликување меѓу вистинската и лажната уметност, како и прашањето зошто неговите идеи остануваат релевантни повеќе од еден век подоцна.

Како можеме да ја дефинираме уметноста? Што е вистинска уметност, а што добра уметност? Лав Толстој се обидува да одговори на овие прашања во „Што е уметноста?“ (1897), неговиот најсеопфатен есеј посветен на теоријата на уметноста. Теоријата на Толстој има многу привлечни аспекти. Тој верува дека уметноста е средство за пренесување емоции, чија цел е да поттикне меѓусебно разбирање. Преку осознавањето на чувствата на другите, можеме вистински да развиеме емпатија и, во крајна линија, да се обединиме во стремежот кон заедничката благосостојба на човештвото.
Покрај тоа, Толстој категорично го отфрла сфаќањето дека единствената цел на уметноста е да пружи задоволство. Наместо тоа, тој се залага за уметност заснована врз морални вредности, која ќе биде достапна и разбирлива за сите, а не само за малубројните привилегирани. Иако јасно го поддржува христијанството како валидна основа за моралот, неговото разбирање на религиозната свест е доволно флексибилно. Оттука, христијанската основа во неговата теорија може релативно лесно да се замени со различни идеолошки системи.
Лично, не ја доживувам теоријата на Толстој како збир од правила според кои треба да ја разбираме уметноста. Пред сè, „Што е уметност?“ е уметничко дело само по себе. Тоа е дело што го истражува значењето на уметноста и претставува плодна почва од која можат да произлезат навистина прекрасни идеи.
Кој бил Толстој?
Лав Толстој (гроф Лав Николаевич Толстој) е роден во 1828 година, на семејниот имот Јасна Полјана, на околу 200 километри од Москва. Неговото семејство припаѓало на руската аристократија, па така Лав ја наследил титулата гроф. Во 1851 година се приклучил на царската армија за да ги отплати натрупаните долгови, но набргу зажалил за оваа одлука. На крајот, ја напуштил војската веднаш по завршувањето на Кримската војна во 1856 година.
По патувањата низ Европа, каде што бил сведок на страдањата и суровоста во светот, Толстој доживеал длабока лична преобразба. Од привилегиран аристократ станал христијански анархист, кој се спротивставувал на државната власт и го проповедал ненасилството. Токму ова учење го инспирирало Ганди, а се засновало врз принципот на неспротивставување на злото. Според овој принцип, против злото не може да се бори со зли средства, а човекот не треба ниту да го прифаќа ниту да му се спротивставува со насилство.
Со своето книжевно творештво, Толстој стекнал светска слава и со право се смета за еден од четворицата великани на руската книжевност, заедно со Достоевски, Чехов и Тургенев. Неговите најпознати романи се „Војна и мир“ (1869) и „Ана Каренина“ (1877). Сепак, тој напишал и бројни филозофски и теолошки текстови, како и драмски дела и раскази. По завршувањето на своето ремек-дело „Ана Каренина“, Толстој западнал во состојба на неподнослив егзистенцијален очај.
Фасциниран од верата на обичниот народ, тој се свртел кон христијанството. Со текот на времето, меѓутоа, ја отфрлил Руската православна црква, како и сите други цркви, сметајќи ги за корумпирани, и започнал самостојно да ги бара одговорите на своите духовни прашања. Неговите теолошки истражувања го довеле до создавање сопствено толкување на христијанството, кое длабоко влијаело врз неговите општествени погледи. Починал во 1910 година, на 82-годишна возраст, откако заболел од пневмонија.
Уметност заснована врз убавината и вкусот
Толстој го напишал делото „Што е уметност?“ во 1897 година. Во него ги изложил своите ставови за повеќе прашања поврзани со уметноста. Низ целиот есеј, Толстој цврсто верува дека е првиот што успеал да понуди прецизна дефиниција за уметноста:
„…колку и да звучи чудно, и покрај планините книги напишани за уметноста, сè уште не е создадена прецизна дефиниција за неа. Причината за тоа е што сфаќањето за уметноста се заснова врз сфаќањето за убавината.“
Но, што претставува уметноста за Толстој? Пред да одговори на ова прашање, рускиот писател настојува да пронајде соодветна основа за својата дефиниција. Проучувајќи ги делата на други филозофи и уметници, тој забележува дека тие најчесто тргнуваат од претпоставката дека убавината е темелот на уметноста. За нив, убавината е или она што предизвикува одреден вид задоволство или она што е совршено според објективни, универзални закони.
Толстој смета дека и двата пристапа водат кон субјективни дефиниции за убавината, а со тоа и кон субјективни дефиниции за уметноста. Оние што ја согледуваат неможноста убавината да се дефинира објективно, се свртуваат кон проучувањето на вкусот, обидувајќи се да одговорат на прашањето зошто нешто ни причинува задоволство. Но, Толстој не гледа смисла ниту во ваквиот пристап, бидејќи и вкусот е субјективен. Тој заклучува дека не постои начин да се објасни зошто нешто му се допаѓа на еден човек, додека кај друг предизвикува незадоволство.
Теории што го оправдуваат уметничкиот канон
Теориите за уметноста што се засноваат врз убавината или вкусот неизбежно ги опфаќаат само оние видови уметност што им се допаѓаат на одредени луѓе:
„Најпрво, одредени творби ги признаваме како уметност (затоа што ни се допаѓаат), а потоа создаваме таква теорија за уметноста во која ќе можат да се вклопат сите оние творби што му се допаѓаат на одреден круг луѓе.“
Ваквите теории се создаваат за да го оправдаат постојниот уметнички канон, кој опфаќа сè, од старогрчката уметност до Шекспир и Бетовен. Во суштина, канонот не е ништо друго освен збир од уметнички дела што ги ценат повисоките општествени слоеви. За да се оправдаат новите уметнички творби што им се допаѓаат на елитите, постојано се создаваат нови теории што го прошируваат и потврдуваат постојниот канон:
„Без оглед на тоа какви бесмислици ќе се појават во уметноста, штом ќе бидат прифатени од повисоките слоеви на нашето општество, веднаш се измислува теорија што ќе ги објасни и оправда. Како никогаш во историјата да не постоеле периоди кога одредени кругови луѓе признавале и одобрувале лажна, изопачена и бесмислена уметност, која подоцна исчезнала без трага и била целосно заборавена.“
Според Толстој, вистинската дефиниција за уметноста треба да се заснова врз морални принципи. Пред сè, мора да се запрашаме дали едно уметничко дело е морално. Ако е морално, тогаш станува збор за добра уметност. Ако не е морално, тогаш е лоша уметност. Ваквото размислување го доведува Толстој до една навистина необична идеја. Во еден дел од својот есеј, тој тврди дека „Ромео и Јулија“ од Шекспир, „Вилхелм Мајстер“ од Гете, па дури и неговиот сопствен роман „Војна и мир“, се неморални дела и, според тоа, претставуваат лоша уметност.
Но, што точно подразбира Толстој кога вели дека некое дело е добра или лоша уметност? И каква е природата на моралот врз кој ги заснова своите уметнички судови?
Што е уметноста?
Уметноста е средство за пренесување чувства, исто како што зборовите служат за пренесување мисли. Преку уметноста, човекот пренесува одредено чувство и ги „заразува“ другите со она што самиот го чувствува. Толстој ја сумира својата дефиниција за уметноста во следниве пасуси:
„Да предизвикаш во себе чувство што некогаш си го доживеал и, откако повторно ќе го оживееш во себе, да го пренесеш тоа чувство преку движења, линии, бои, звуци или форми изразени со зборови, така што и другите ќе можат да го доживеат истото чувство – тоа е дејноста на уметноста.
Уметноста е човечка дејност што се состои во тоа еден човек свесно, со помош на одредени надворешни знаци, да им ги пренесува на другите чувствата што самиот ги доживеал, а другите луѓе да бидат заразени од тие чувства и исто така да ги доживеат.“
Во својата суштина, уметноста е средство за поврзување на луѓето преку заедничкото доживување на чувствата. Таа ни овозможува да навлеземе во внатрешниот свет на другите, поттикнувајќи емпатија и разбирање преку рушење на границите на сопствената субјективност. Оваа функција на уметноста не е само корисна, туку и неопходна за напредокот и благосостојбата на човештвото.
Безбројните чувства што луѓето ги доживувале во минатото и што ги доживуваат денес ни се достапни единствено преку уметноста. Губењето на оваа единствена способност би претставувало вистинска катастрофа. „Луѓето би биле како ѕверови“, вели Толстој, одејќи дотаму што тврди дека без уметноста човештвото не би можело ниту да постои.
Ова е смело тврдење што потсетува на афоризмот на Ниче, според кој човечкото постоење може да се оправда единствено како естетски феномен.
Уметноста во поширока и потесна смисла на зборот
Дефиницијата на Толстој ја проширува уметноста на речиси сите аспекти од човековата дејност, далеку надвор од границите на ликовните и другите традиционални уметности. Дури и момче што раскажува приказна за својата средба со волк може да создаде уметност. Но, тоа е можно само ако момчето успее кај слушателите да ги предизвика истиот страв и вознемиреност што ги почувствувало при средбата. Според ваквото сфаќање, уметничките дела се насекаде околу нас. Приспивните песни, шегите, имитирањето, украсувањето на домовите, облеката и предметите за секојдневна употреба, па дури и триумфалните поворки – сето тоа претставува уметност.
Според мене, токму ова е најсилната страна на теоријата на Толстој. Имено, фактот што речиси целокупната човечка дејност ја разгледува како уметност. Сепак, постои разлика меѓу уметноста сфатена во оваа поширока смисла и уметноста во потесната смисла на зборот. Втората се однесува на традиционалните уметнички дисциплини и токму неа Толстој подетално ја истражува во својот есеј. Една од слабостите на неговата теорија е тоа што воопшто не го разгледува самиот чин на создавање, ниту уметноста што не се споделува со другите.
Вистинска и лажна уметност

„Лав Толстој одмора во шумата“, Илја Репин, 1891 година, Државна Третјаковска галерија.
Разграничувањето меѓу вистинската и лажната, добрата и лошата уметност претставува придонес на Толстој во областа на уметничката критика. И покрај бројните слабости, овој систем нуди интересна алтернатива за оценување и вреднување на уметноста.
Толстој за вистинска уметност (односно автентична уметност, верна на сопствената суштина) ја смета онаа што произлегува од искрена, внатрешна потреба за изразување. Производот на овој внатрешен порив станува вистинско уметничко дело доколку успешно предизвикува чувства кај другите луѓе. Во тој процес, примателот на уметничкиот впечаток толку силно се поврзува со доживувањето на уметникот што чувствува како делото да е негово сопствено.
Оттука, вистинската уметност ја отстранува границата меѓу субјектот и објектот, како и меѓу примателот и испраќачот на уметничкиот впечаток. Покрај тоа, таа ги руши и бариерите меѓу самите приматели, кои преку заедничкото чувство доживуваат единство.
„Во ова ослободување на нашата личност од одвоеноста и изолираноста, во нејзиното обединување со другите, лежи главната карактеристика и големата привлечна сила на уметноста.“
Од друга страна, дело што не успева да предизвика чувства и духовно поврзување со другите претставува лажна уметност. Без оглед на тоа колку е поетично, реалистично, впечатливо или интересно, едно дело мора да ги исполни овие услови за да биде успешно. Во спротивно, тоа е само имитација што се претставува како вистинска уметност.
Емоционална заразност
Емоционалната заразност е неопходна карактеристика на секое уметничко дело. Степенот на оваа заразност не е секогаш ист, туку зависи од три услови:
- Индивидуалноста на пренесеното чувство: колку е чувството поспецифично и полично за оној што го доживува, толку е поуспешно уметничкото дело.
- Јасноста на пренесеното чувство: јасноста на изразувањето го олеснува пренесувањето на чувствата и го зголемува задоволството што произлегува од уметноста.
- Искреноста на уметникот: силата со која уметникот самиот ја доживува емоцијата што ја пренесува преку својата уметност.
Од сите три услови, искреноста е најважна. Без неа, другите два услова не можат да постојат. Вреди да се забележи дека Толстој смета оти искреноста речиси секогаш е присутна во „народната уметност“, додека речиси секогаш отсуствува во „уметноста на повисоките општествени слоеви“. Ако на едно дело му недостига макар и една од овие три карактеристики, тоа претставува лажна уметност. Наспроти тоа, доколку ги поседува сите три, станува збор за вистинска уметност. Во тој случај, останува само да се процени дали ова вистинско уметничко дело е добро или лошо, повеќе или помалку успешно. Успешноста на едно уметничко дело првенствено зависи од степенот на неговата емоционална заразност. Колку посилно делото ги пренесува чувствата и ги поттикнува другите да ги доживеат, толку е подобро.
Религиозното сфаќање на уметноста
Толстој верува дека уметноста е средство за напредување кон совршенството. Со текот на времето, уметноста се развива, овозможувајќи искуствата на човештвото да станат достапни за сите луѓе, во служба на самото човештво. Ова е процес на морално осознавање, кој придонесува општеството да стане подобро и посочувствително. Вистински доброто уметничко дело треба да ги пренесува токму оние позитивни чувства што го приближуваат човештвото до неговото морално усовршување. Во оваа смисла, доброто уметничко дело мора истовремено да биде и морално.
Но, како можеме да процениме кои чувства се морално добри? Одговорот на Толстој се наоѓа во она што тој го нарекува „религиозна свест на епохата“. Овој поим го дефинира како разбирање на смислата на животот што го споделува одредена заедница луѓе. Таквото разбирање претставува морален компас на општеството, кој секогаш упатува кон одредени вредности.
За Толстој, религиозната свест на неговото време се темели врз христијанството. Оттука, секоја добра уметност мора да ја пренесува основната порака на оваа религија, сфатена како братство меѓу сите луѓе. Според Толстој, ова обединување на луѓето, насочено кон нивната заедничка благосостојба, треба да се почитува како највисока вредност.
Иако е поврзана со религијата, религиозната свест не е исто што и религиозниот култ. Всушност, дефиницијата на религиозната свест е толку широка што може да се однесува и на идеологијата воопшто. Ваквото толкување произлегува од ставот на Толстој дека дури и кога едно општество не признава никаква религија, тоа сепак поседува одреден религиозен морал. Ова може да се спореди со насоката во која тече една река:
„Ако реката воопшто тече, таа мора да има одредена насока. Ако едно општество живее, тогаш мора да постои религиозна свест што ја покажува насоката кон која, повеќе или помалку свесно, се стремат сите негови членови.“
Заклучок
Со сигурност може да се каже дека и повеќе од еден век по смртта на Толстој, неговото дело „Што е уметност?“ не ја изгубило својата привлечност. Не треба лесно да ја отфрлиме идејата дека (добрата) уметност ги пренесува чувствата и поттикнува единство преку универзално меѓусебно разбирање. Ова е особено важно во денешно време, кога многумина го доведуваат во прашање значењето на уметноста и ја доживуваат како извор на збунетост и поделби.
