Ако денес прашате некого зошто сака да чита романи, голема е веројатноста дека ќе ви одговори дека тие му овозможуваат да побегне од секојдневието и да се нурне во поинаков свет. Денес ваквото „бегство од реалноста“ се смета за нешто позитивно, но со векови токму поради тоа читањето романи било сметано за опасно и расипничко. Оваа година во Обединетото Кралство се одбележува Национална година на читањето – владина кампања чија цел е „да им помогне на што повеќе луѓе повторно да ја откријат радоста на читањето и да го направат дел од своето секојдневие“.
(извор: Lanmas / Alamy)
Кампањата има за цел да го запре падот на читањето од задоволство, на што укажуваат два извештаи: „Читањето кај децата и младите во 2025 година“ и „Состојбата со читањето кај возрасните во 2024 година“. Иако иницијативата не се однесува исклучиво на романите, тие и понатаму се еден од најпопуларните избори меѓу читателите. Поаѓајќи од ставот дека читањето „ги проширува нашите светови, го изострува умот и ја поттикнува креативноста“, кампањата се надоврзува на современите истражувања за врската меѓу читањето романи и личната благосостојба. Така, едно истражување спроведено во 2023 година на Универзитетот во Единбург покажа дека читањето белетристика поттикнува позитивни емоции, чувство на поврзаност со другите и личен развој.
Во време кога сме охрабрени да читаме повеќе, интересно е да се погледне како се менувале ставовите кон романот уште од неговото оформување во текот на 18. век. Во Велика Британија, меѓу првите романописци биле Даниел Дефо и Самјуел Ричардсон, но романот всушност произлегол од постара европска традиција и бил силно обликуван од нефикционални жанрови, како што се писмата и историските записи.
Читањето романи како „виновно задоволство“
Во текот на 18. и 19. век романот најчесто бил сметан за литература од понизок ранг. Критичарите, понекогаш сериозно, а понекогаш и со доза иронија, го опишувале како отров, губење време, па дури и како болест. Околу почетокот на 19 век угледот на романот достигнал историски минимум. Една од причините била тоа што во Велика Британија се објавувале повеќе романи од кога било претходно. Тоа било времето на романтизмот, период што денес најмногу го поврзуваме со Џејн Остин, Волтер Скот и Мери Шели, авторката на „Франкенштајн“. Но, тоа било и време кога масовно се печателе романи од автори кои денес речиси целосно се заборавени. На тоа алудира и Остин во романот „Нортангерската опатија“ (1817), каде што, исмевајќи ја идејата дека сите романи се лоши, зборува за „ѓубрето под кое денес стенка печатот“.
Во исто време, нагло се зголемил и бројот на луѓе што читале романи, па опасноста што наводно ја претставувале тие изгледала уште поголема. Читањето романи станало своевидно „виновно задоволство“ – луѓето знаеле дека не е општествено одобрено, но сепак продолжувале да уживаат во него, слично како што денес некои уживаат во брза храна или во лесни телевизиски содржини. Во воведот на својата педесеттомна едиција „Британските романописци“ (1810), едно од првите дела што се обидело да создаде книжевен канон на романот, поетесата Ана Летиција Барболд ја опишува токму оваа противречност:
„Збирката романи има многу поголеми шанси да им приреди задоволство на читателите отколку да заслужи почит […] но нивните страници ретко остануваат неотворени и тие ги исполнуваат дневните и спалните соби, додека делата со повисок углед честопати собираат прашина на полиците.“
Но, зошто читањето романи се сметало за толку сомнително?
Постепено менување на ставовите
Како што сугерира Барболд, романите долго време биле сметани за површна забава и за далеку помалку вреден начин на трошење на времето отколку, на пример, читањето историја или морална филозофија, кои нуделе нови знаења и подлабоко разбирање на светот. Постоел и страв дека читателите ќе се внесат толку силно во измислените приказни што ќе престанат да прават разлика меѓу фикцијата и реалноста или ќе ги занемарат своите секојдневни обврски. Во романот „Брак“ (1818) на шкотската писателка Сузан Ферие, современичка на Џејн Остин, сатирично прикажаната домаќинка госпоѓа Гафо „чита романи“ и затоа е „над тоа да се занимава со водењето на својот дом“. Во романите од периодот на романтизмот, вклучувајќи ги и делата на Остин и Ферие, има бројни ликови што премногу се внесуваат во фикцијата. Последиците речиси секогаш се негативни, од сексуални престапи до морална пропаст, служејќи како предупредување за другите читатели.
Денес, ставовите се сосема поинакви. Како што вели една млада читателка, цитирана во неодамнешна статија за придобивките од читањето белетристика врз благосостојбата, романите нудат можност „да се смириш и едноставно да побегнеш од светот“. Да се изгубиш во роман денес се смета за нешто добро – искуство што создава простор за тишина, размислување и внатрешен мир. Истата идеја се провлекува и низ многубројните летни листи со препорачани книги. Така, списанието „Конде Наст Травелер“ истакнува дека „одличното летно четиво има способност целосно да ве пренесе и да ве вовлече во еден поинаков свет“.
Во таа смисла, ставовите како да направиле цел круг. Она што пред два века го правело читањето романи опасно, можноста човек да побегне од реалноста, денес е токму она што читателите најмногу го бараат и што сè почесто се смета за важен начин на грижа за сопствената психичка благосостојба. Без оглед на тоа што секој има различен читателски вкус, едно е јасно: дебатите за вредноста на белетристиката и за начинот на кој ги доживуваме книгите што ги читаме и понатаму остануваат важен дел од современата култура.
Кафе и книги 