Револуционерниот однос на Бертолт Брехт кон театарот и неговата општествена улога го направи една од највлијателните личности во историјата на драмската уметност. За Брехт, театарот не беше само простор за забава, туку место каде што публиката треба да размислува, да поставува прашања и критички да го преиспитува светот околу себе. Денес на блогот прочитајте една одлична анализа објавена на The Collector за тоа зошто Брехт е еден од најважните драматурзи на 20. век.

(извор: The Collector)

Кога размислуваме за големите уметници, нивните дела денес најчесто ги доживуваме како универзални и одвоени од политичкиот контекст во кој настанале. Без разлика дали станува збор за Леонардо да Винчи, Фјодор Достоевски или Микеланџело, времето често ги претвора нивните творби во „безвременски класици“, при што нивните политички и општествени пораки остануваат во втор план. Бертолт Брехт е еден од ретките исклучоци. Кај него, уметноста и политиката не можат да се раздвојат. Неговото творештво свесно било насочено кон општествени промени, а театарот го гледал како средство за критика на постојниот поредок и поттикнување на политичка свест. За Брехт, уметноста не смеела да биде само украс или забава за привилегираните слоеви на општеството, туку активна сила што ќе ги охрабри луѓето да размислуваат и да дејствуваат.

Брехт и епскиот театар

Бертолт Брехт бил германски драматург кој извршил вистинска револуција во театарот, создавајќи нов драмски концепт што го нарекол епски театар. За разлика од традиционалниот театар, кој настојува гледачот емотивно да се внесе во приказната и да се поистовети со ликовите, Брехт сакал публиката да остане доволно дистанцирана за критички да го анализира она што се случува на сцената. Неговата цел била да создаде театар што ќе биде повеќе аналитичен и општествено ангажиран отколку емоционален. Наместо да се потпира на реалистична актерска игра и класични драмски правила, Брехт вовел техники што намерно ја нарушувале сценската илузија и ги потсетувале гледачите дека присуствуваат на претстава.

Меѓу најпознатите е ефектот на отуѓување (Verfremdungseffekt), со кој актерите, нараторите, песните или натписите ја прекинуваат драмската дејност и ја насочуваат публиката кон суштинските политички и општествени прашања. Наместо да предизвикаат сочувство или солзи, овие техники требало да поттикнат критичко размислување. Со ваквиот пристап, Брехт создаде нов јазик на театарот кој изврши огромно влијание врз драмската уметност во 20 век и продолжува да инспирира режисери, драматурзи и актери и денес. За да го постигне тој ефект, Брехт користел различни техники на дистанцирање, како што се натписи на сцената, наратор што директно ѝ се обраќа на публиката и песни што намерно ја прекинуваат драмската дејност. Наместо гледачите целосно да се внесат во емоциите на ликовите, овие постапки создавале критичка дистанца и ги насочувале кон пошироките политички и општествени значења на приказната.

Често користел и монтажно поврзување на сцени, како и нагло спротивставување на различни ситуации, со што намерно го прекинувал чувството на непречен тек на дејството. На тој начин публиката постојано била потсетувана дека гледа театарска претстава, а не реалност, и била поттикнувана активно да размислува за идеите што ги отвора делото. Со епскиот театар, Брехт не само што создаде нов драмски правец, туку трајно го промени начинот на кој се пишуваат, поставуваат и доживуваат театарските претстави. Неговото влијание врз современата драмска уметност останува силно и денес, а неговите идеи продолжуваат да инспирираат режисери, драматурзи и театролози ширум светот.

Театарот како простор за општествена промена

Низ историјата, уметноста отсекогаш била тесно поврзана со општествените класи и односите на моќ. Брехт сметал дека театарот, особено во неговото време, главно ги одразува вредностите на буржоаското општество – вредности што тој сакал да ги доведе во прашање. Според него, традиционалниот театар ја претворал публиката во пасивен набљудувач. Гледачите удобно седеле во темнината, безбедно оддалечени од случувањата на сцената, препуштајќи им се на емоциите, но без вистински да размислуваат за пошироките општествени прашања што ги отвора драмата. Брехт сакал да создаде поинаков театар – театар што ќе буди љубопитност, ќе ги руши елитистичките бариери и ќе стане простор во кој обичните луѓе ќе размислуваат за сопствената општествена положба и за можностите за промена.

Токму затоа епскиот театар претставува целосна спротивност на театарот што служи само како бегство од реалноста. Наместо претставите да бидат средство за краткотрајна забава и заборавање на секојдневните проблеми, Брехт сакал тие да ги поттикнат гледачите критички да ги анализираат случувањата на сцената и нивната поврзаност со реалниот свет. Во својата драматургија тој постојано се движел меѓу две спротивности. Од една страна, сакал публиката да биде вовлечена во светот на претставата, а од друга – никогаш целосно да не заборави дека гледа театар. Токму затоа го развил својот познат ефект на отуѓување, со кој создавал доволна дистанца за гледачите да можат трезвено да размислуваат за она што се случува пред нив.

Една од најпознатите техники што ги користел била она што денес го нарекуваме „кршење на четвртиот ѕид“. Ликовите можеле директно да ѝ се обратат на публиката или претставата намерно да открие дека е театарска конструкција. На тој начин гледачите постојано биле потсетувани дека не ја гледаат самата реалност, туку нејзина сценска претстава, и токму затоа биле повикани не само да чувствуваат, туку и да размислуваат.

Театарот како двигател на општествени промени

За Бертолт Брехт, задачата на театарот не била само да ја прикажува реалноста, туку да придонесе за нејзино менување. Тој верувал дека уметноста не смее да остане привилегија на малкумина или симбол на богатство, престиж и културен статус. Напротив, таа требало да стане достапна за сите и да биде средство преку кое луѓето ќе ги преиспитуваат општествените неправди и ќе размислуваат за можностите за промена. Во Брехтовата визија, сцената прераснува во јавен простор за дебата и критичко размислување. Публиката повеќе не е збир од пасивни гледачи што само ја следат приказната, туку заедница од луѓе чии идеи и критичка свест треба да се разбудат. Вистинската претстава, според Брехт, не завршува со спуштањето на завесата, таа продолжува во размислувањата и постапките на гледачите.

Врз неговото творештво силно влијаеле идеите на Карл Маркс, кои Брехт ги вградил во својата драматургија, особено преку концептот на епскиот театар. Неговата намера била да создаде театар што ќе им биде достапен на широките народни слоеви, но истовремено ќе ги поттикне активно да размислуваат за светот во кој живеат. Во многу од неговите драми се појавува хор кој не е само дел од дејството, туку и своевиден коментатор. Тој ја води публиката низ приказната, ги толкува настаните од различни перспективи и нуди поинакви погледи кон постапките на ликовите, охрабрувајќи ги гледачите самите да донесат заклучоци.

Брехт во своите дела постојано ги прикажува различните општествени класи и нееднаквостите што произлегуваат од нивните односи. Наместо да ги претстави тие разлики како природни или неизбежни, тој ги користи за да ги разоткрие неправдите врз кои почива општеството и да го доведе во прашање постојниот поредок. Особено силно бил инспириран и од Марксовата идеја за отуѓувањето. Неговите ликови често се луѓе што се обидуваат да најдат смисла во свет кој постојано се менува и ги руши нивните очекувања. Преку нивните судбини, Брехт покажува како економската нееднаквост и класните разлики не се случајни, туку произлегуваат од самите односи врз кои се темели капиталистичкото општество.

„Мајка Храброст“ и „Добриот човек од Сечуан“

Меѓу најзначајните дела на Бертолт Брехт се „Мајка Храброст и нејзините деца“ и „Добриот човек од Сечуан“, драми во кои најсилно доаѓаат до израз неговите идеи за театарот како средство за општествена критика. Брехт ја напишал „Мајка Храброст и нејзините деца“ во 1939 година, а драмата првпат била поставена на сцена две години подоцна. Денес се смета за едно од најрепрезентативните дела на неговиот епски театар.

Дејството се одвива за време на Триесетгодишната војна, а во центарот е Ана Фирлинг, позната како Мајка Храброст, која со своите деца патува од бојно поле до бојно поле, обидувајќи се да преживее продавајќи стока на војниците. Но драмата не е само приказна за една жена. Таа претставува силна осуда на војната и на оние што профитираат од неа, додека обичните луѓе ја плаќаат највисоката цена. Иако е сместена во XVII век, темите што ги отвора – насилството, алчноста, човечкото страдање и моралните компромиси – остануваат подеднакво актуелни и денес.

Брехт умешно користи симболика, сатира и иронија за да ја продлабочи својата критика. Мајка Храброст и нејзините деца стануваат симбол на сите оние луѓе што мора да ги поднесуваат последиците од одлуките донесени од политичките и воените елити. На почетокот од драмата, Мајка Храброст изгледа како силна, снаодлива и непоколеблива жена. Но како што војната постепено ѝ ги одзема децата, нејзината сила се претвора во длабока болка. Брехт прикажува сурова слика на војната – сила што не ги убива само луѓето, туку им ја одзема и човечноста, оставајќи зад себе пустош и безнадежност.

Подеднакво значајно место во неговото творештво има и драмата „Добриот човек од Сечуан“. Дејството се одвива во кинескиот град Сечуан, каде што сиромашната проститутка Шен Те се обидува да преживее во општество кое не покажува милост кон слабите. За да се заштити од експлоатацијата и неправдата, таа создава машко алтер его – Шуи Та, претставувајќи се како строг и практичен деловен човек. Преку оваа приказна Брехт поставува едно од своите најважни прашања: што навистина значи да се биде добар човек?

Тој ја оспорува поедноставената претстава дека моралот се сведува на слепо почитување на правила. Напротив, покажува дека вистинската добрина се испитува токму во сложените животни ситуации, кога човек е принуден да избира меѓу сопствениот опстанок и моралните начела. И покрај тоа што постојано е искористувана и понижувана, Шен Те останува дарежлива и сочувствителна. Но за да опстане, мора да го создаде Шуи Та – личност која ги поседува особините што општеството ги наградува: цврстина, прагматичност и безмилосност. Преку оваа двојност Брехт ги истражува прашањата за моралот, правдата и човечката природа. Дали е можно човек да остане добар во свет исполнет со сиромаштија, неправда и експлоатација? Дали општеството воопшто им дозволува на добрите луѓе да преживеат?

Наместо да понуди едноставни одговори, Брехт ги остава овие дилеми отворени и ја повикува публиката самата да размисли за нив. Токму во тоа се состои силата на неговиот театар – не да даде готови решенија, туку да поттикне критичко размислување за светот во кој живееме.

Брехт против цинизмот

Иако Бертолт Брехт пишувал пред речиси еден век, неговите идеи и денес звучат изненадувачки современо. Во свет во кој сè потешко се зачувуваат хуманистичките вредности под притисок на економските интереси и општествените нееднаквости, неговите драми нудат силен отпор кон една појава што сè почесто го обележува современото општество – цинизмот. Во ова толкување, цинизмот не е само песимистички поглед кон светот, туку состојба во која луѓето се откажуваат од сопствените морални убедувања, убедувајќи се дека ништо не може да се промени. Тој создава чувство дека е полесно да се прифати неправдата отколку да се спротивставиме на неа. Токму затоа Брехтовите драми можат да се читаат како повик за активно учество во општеството. Наместо рамнодушност и повлекување, тие ја поттикнуваат публиката да размислува, да заземе став и да преземе одговорност.

Во „Добриот човек од Сечуан“, Шен Те не се откажува од своите убедувања иако светот постојано ја казнува за нејзината добрина. Таа наоѓа начин да ги зачува своите вредности, дури и кога тоа го прави нејзиниот живот потежок. Брехт покажува дека моралот нема вистинска вредност ако постои само во мислите – тој мора да се потврди преку постапките. Авторот на текстот забележува дека денес често сме свесни за проблеми како сиромаштијата, бездомништвото или социјалната неправда, но лесно се убедуваме дека ништо не може да се промени. Така цинизмот создава јаз меѓу она што го сметаме за исправно и начинот на кој навистина живееме. Брехт се спротивставува токму на тој јаз. За него, не е пресудно во што човек верува, туку што прави. Човекот не го определуваат неговите намери, желби или ветувања, туку делата што ги остава зад себе.

Токму затоа неговиот театар не е создаден само за да биде гледан. Тој е создаден за да нè натера да размислуваме, да се преиспитаме и, можеби, да излеземе од салата подготвени да направиме барем еден мал чекор кон промена.

Извор: What Makes Bertolt Brecht So Important?, Klejton Cikaj, TheCollector