Антоан де Сент-Егзипери е еден од најпознатите писатели на сите времиња. Неговото безвременско дело „Малиот принц“ е едно од оние книги што секое дете ги чита и е книга што го одбележа детството на милиони деца ширум светот. Но, тој бил и француски пионер на авијацијата и воен херој со неверојатно исполнет и авантуристички живот. За неговиот живот се напишани и многу биографии и книги, а денес на блогот можете да прочитате и еден осврт на неговиот живот и на една биографија, објавен во печатеното издание на „Њујоркер“ од 5 декември 1994 година, под насловот „Изгубен меѓу ѕвездите“, напишан од Селина Хестингс

(извор: ABC)

За оние кои, како мене, речиси ништо не знаеја за Антоан де Сент-Егзипери, неговиот лик отсекогаш претставувал необична мешавина од благо мачна сентименталност („Малиот принц“) и романтична смелост („Ноќен лет“ и „Ветер, песок и ѕвезди“). Заслугата на Стејси Шиф во книгата „Сент-Егзипери: Биографија“ е не само што го објаснува ова навидум противречно спојување, туку и што успева да ја оживее една легенда. Од една страна, Сент-Егзипери бил еден од големите пионери на авијацијата, херој на Франција и најпреведуваниот француски автор во светот. Од друга страна, припаѓал на една чудна и понекогаш исцрпувачка „племенска“ група – момчињата кои никогаш не пораснуваат. За Сент-Егз, како што го нарекувале неговите колеги, детството било изгубено златно доба, чие постојано присуство во сеќавањата истовремено било и благослов и проклетство.

Антоан де Сент-Егзипери е роден во Лион во 1900 година, во семејство на пониско благородништво. Неговиот татко, Жан де Сент-Егзипери, кој работел во осигурителна компанија, починал пред Антоан да наполни четири години. Потоа петте деца на семејството Сент-Егзипери пораснале во два прекрасни замоци – едниот во Сен-Морис-де-Реманс, кој ѝ припаѓал на нивната пра-тетка, а другиот, во близина на Сен Тропе, сопственост на нивните баба и дедо по мајчина линија. Токму во првиот замок, со неговите мистериозни тавани и прекрасниот парк со густа шума, Антоан го создал она што подоцна го нарекол „тајното кралство“ на своето детство – својот „внатрешен свет исполнет со рози и самовили“.

Целиот живот го следела носталгијата по тие рани години. Дури и како возрасен човек напишал:

„Овој свет од детските спомени секогаш ќе ми изгледа бескрајно пореален од кој било друг.“

Малите Сент-Егзипери биле разгалени од нивната мајка, Мари, која била грижлива, побожна и неуморно посветена на своите деца. Во соседството биле прочуени по своето немирно однесување, а Антоан, со своите златни кадрици, бил најтврдоглав и најнепослушен од сите. Во духот на времето, бил фасциниран од првите експерименти со леталата и, на дванаесетгодишна возраст, се обидел да конструира велосипед што ќе може да лета. Истовремено страсно читал. Неговите омилени автори биле Жил Верн и Ханс Кристијан Андерсен, а уште како дете почнал да пишува поезија. Најчесто пишувал ноќе. Безмилосно ги будел своите браќа и сестри, ги влечел во собата на мајка им во малите часови по полноќ и свечено им ги рецитирал своите најнови песни. Тоа била навика што никогаш не ја изгубил. Подоцна, како возрасен, без двоумење им се јавувал на своите пријатели во три часот наутро. За време на престојот во Северна Африка, во текот на Втората светска војна, дури и ја терал својата трпелива љубовница да зема бензедрин, само за да остане будна доволно долго и да ги прочита сите петстотини страници од ракописот на кој тогаш работел.

Не е изненадувачки што возрасните роднини на децата од семејството Сент-Егзипери ги сметале за ужасно разгалени. Одвреме-навреме се обидувале да воспостават дисциплина – нешто што нивната мајка никогаш не можела да се натера да го направи. Според Стејси Шиф, токму тој осудувачки став на тетките и чичковците го инспирирал презирот што нараторот во „Малиот принц“ го чувствува кон светот на возрасните. „Живеев долго меѓу возрасните,“ велел тој. „Ги видов одблизу. Тоа не го подобри многу моето мислење за нив.“

Но госпоѓа де Сент-Егзипери била исклучок. Нејзиниот син во неа го гледал неисцрпниот извор на нежност. Како што пишува Шиф:

„Тој ја носеше таа жестока мајчинска љубов како некаква наметка каде и да одеше, а како што старееше, сè посилно се завиткуваше во неа.“

Антоан не се истакнал во училиштето. Потоа не успеал ниту на приемот за поморски офицер во Школата Босие (École Bossuet) во Париз. Како последен обид, се запишал на Школата за убави уметности (Beaux-Arts) за да студира архитектура. Еден негов колега подоцна забележал дека покажувал исто толку мал талент за архитектура колку и за стоматологија. Живеел од парите што ги позајмувал од мајка си. Често престојувал во скромни соби, но вечерал раскошно во големите куќи чии врати му биле отворени благодарение на семејното име.

Дури и кога веќе бил афирмиран писател, Сент-Егзипери никогаш не станал дел од меѓународните книжевни кругови во Париз – светот на таканаречениот „Стратфорд-на-Одеон“, во кој се движеле Езра Паунд, Ернест Хемингвеј и Џејмс Џојс. Сепак, кога Стјуарт Гилберт, преведувачот на „Улис“, требало да го преведе „Ноќен лет“ на англиски јазик, бил толку збунет од нијансите на текстот што побарал помош токму од Џојс. Човек од акција по природа, Сент-Егзипери бил нетрпелив кон интелектуалците и не се чувствувал пријатно во затворениот круг на книжевната елита. Многу повеќе ги претпочитал своите колеги пилоти, својот издавач Гастон Галимар и неколку француски писатели како Андре Малро, Андре Мороа и Андре Жид.

Кога престојувал во Париз меѓу своите патувања во странство, и работниот и општествениот живот ги водел по кафулињата. Денот го започнувал во „Ду Маго“ (Les Deux Magots), а потоа продолжувал во „Брасери Лип“ (Brasserie Lipp). Но, колку и да биле пријатни часовите поминати со луѓе, вечерта речиси секогаш ја завршувал сам. Како што пишува Шиф, тој седел „со чаша пијалак покрај себе, цигара во раката и во тивка битка со еден лист хартија“.

Во 1921 година Сент-Егзипери бил повикан на воена служба. Од воената база во Стразбур, каде што се обучувал, ѝ напишал на мајка си:

„Мамо, кога само би знаела колку е неодолива мојата жед да летам.“

Токму тука, со неговото издигнување кон небото, вистински започнуваат и животната приказна на Сент-Егзипери и биографијата на Шиф. Тоа биле славните денови на авијацијата, а Франција во тоа време била нејзин неприкосновен предводник. Уште пред почетокот на Првата светска војна, Франција имала повеќе пилотски дозволи отколку САД, Англија и Германија заедно. До 1918 година француската воздухопловна индустрија станала една од најголемите во светот.

Сент-Егзипери ја добил пилотската дозвола во 1922 година. Неговата прва работа била во една комерцијална компанија што организирала дваесетминутни панорамски летови за туристи. По краткиот престој таму, се приклучил на Компанијата Латекоер (Compagnie Latécoère) – најамбициозната француска авиокомпанија за пренос на пошта, која подоцна ќе стане позната како Аеропостал (Aéropostale). Во тоа време Франција била втората најголема колонијална сила во светот, а Латекоер, со својата флота од авиони Breguet 14, воспоставувала поштенски линии кон Мароко, Дакар, а потоа и кон Буенос Аирес, Рио де Жанеиро и Патагонија.

Ништо не можело подобро да му одговара на храбриот и непоколеблив Сент-Егзипери од животот како пилот во Аеропостал. Работата била опасна и исцрпувачка. Дисциплината била строга, а осаменоста – речиси постојана. Во своите книги тој извонредно живописно ги опишува часовите поминати сам во пилотската кабина. Раскажува како управувал со авионот од Тулуз до Казабланка и Дакар, препуштен на милоста на песочни бури, снег и ненадејни силни ветрови. Летал ниско низ планински превои и над бескрајни пространства пустина, каде што маварските племиња пукале кон малите авиони како да се еребици.

Иако Breguet 14 бил најсигурниот авион на своето време, според денешните стандарди бил крајно примитивен. Имал дрвен пропелер, отворена пилотска кабина и долет помал од четиристотини милји. Немал радио, амортизација, современи инструменти, па дури ни сопирачки. Авионите често се расипувале или принудно слетувале, а пилотите неретко биле заробувани и држени како заложници со недели од локалните племиња. Мапите биле примитивни, па пилотите се ориентирале според природни ориентири – низа дрвја, осамена куќа, нива или река. Во силен дожд, магла или ноќе било многу лесно да се изгуби правецот, а временските прогнози честопати се покажувале кобно неточни.

Во „Ноќен лет“, на пример, пилотот Фабиен за малку ќе загине фатен во неочекувана бура:

Со секое ново пропаѓање моторот почнуваше да вибрира толку силно што целиот авион се тресеше како да е обземен од бес. На Фабиен му беше потребна сета сила што ја имаше за да го задржи под контрола. Со главата длабоко наведната во пилотската кабина, тој не ги тргаше очите од вештачкиот хоризонт, бидејќи надвор веќе не можеше да ги разликува земјата и небото – сè беше проголтано од хаосот на исконската темнина. Во тој миг бурата се отвори над неговата глава и низ еден процеп, како смртен мамец што блеска низ окцата на мрежа, здогледа неколку ѕвезди. Во еден единствен миг, кога авионот се издигна над облаците, влезе во неверојатен мир. Немаше ниту еден воздушен бран што ќе го заниша. Како едрилица што го минува пристанишниот мол и влегува во заштитени води, така и тој навлезе во тивок простор. Под него, на длабочина од девет илјади стапки, бурата создаваше сосема друг свет, расцепкан од налети на ветер, поројни дождови и молњи. Но кон ѕвездите ја свртуваше својата површина од снежнобел кристал.

По една година, Сент-Егзипери бил поставен за управник на аеродромот Кап Жуби, во западниот дел на Сахара – веројатно најосамената писта на светот.

Никогаш не бил посреќен.

„Имам огромна потреба од осаменост“, напишал тој. „Се задушувам ако петнаесет дена живеам меѓу истите дваесет луѓе.“

Ги сакал бескрајните пространства на Сахара и нејзината тишина:

„Постои тишина на мирот, кога племињата ќе се помират и кога ќе се спушти свежата вечер… Постои пладневна тишина, кога сонцето ги запира секоја мисла и секое движење. Постои и лажна тишина, кога северниот ветер ќе стивне, а инсектите, како полен откорнат од внатрешните оази, ќе пристигнат како предвесници на песочните бури што доаѓаат од исток.“

Тој ја обожавал изолираноста, независноста и долгите осамени летови, кои незаборавно ги опишал во својот прв роман „Јужна пошта“ (Courrier Sud, 1929). Се спријателил со децата на номадските племиња и почнал силно да се потпира на исклучителниот дух на заедништво што владеел меѓу членовите на компанијата. „Неговата религија беше поштата,“ пишува Стејси Шиф, „а преку својата преданост кон неа беше нераскинливо поврзан со своите другари.“

Токму во тој период се изградил угледот на Сент-Егзипери како писател, а преку неговите книги „Линијата“ (la Ligne), како што пилотите ја нарекувале поштенската воздушна рута, станала позната низ целиот свет. По Кап Жуби, Сент-Егзипери бил испратен во Јужна Америка, каде што требало да учествува во воспоставувањето поштенски линии што ќе ги поврзат Буенос Аирес со Рио де Жанеиро, Патагонија и Парагвај. Таму, среде жестоките бури и величествената тишина на Андите, открил романтика еднакво моќна како онаа што ја чувствувал во африканската пустина.

До крајот на животот со воодушевување зборувал за спомените од Патагонија – за глечерите, домородците и овците на Огнена Земја, „кои, додека спијат, исчезнуваат во снегот, но нивниот замрзнат здив, гледан од воздух, личи на стотици мали оџаци.“ Често летал ноќе, а токму таа ноќна „битка со ѕвездите“ станала срцето на неговиот втор роман, „Ноќен лет“. Книгата веднаш доживеала огромен успех. Била екранизирана, а парфимерската куќа Герлен создала парфем Vol de Nuit („Ноќен лет“), посветен на Сент-Егзипери, кој се продавал во шише украсено со пропелери.

И покрај сета своја храброст и авантуристички дух, во Сент-Егзипери секогаш останало нешто детско и недозреано. И во животот, и во своите книги, постојано му се враќал на детството. Шиф забележува дека често имал изливи на детска раздразливост. Му било забавно да фрла балони полни со вода од прозорците на горните катови, а една од омилените игри му била да пушта портокали да се тркалаат по клавишите на пијаното, бидејќи така, според него, инструментот зв/учел како музика од Клод Дебиси. Бил извонреден во игри со зборови и во изведување трикови со карти. „Поминува помалку време пишувајќи отколку барајќи ја десетката пик,“ се жалел еден од неговите уредници.

(извор: BBC)

Исто така бил вистински мајстор во изработката на минијатурни хеликоптери од семки од јавор и шноли за коса. Писмата често ги украсувал со симпатични цртежи на самиот себе – како лежи во кревет или страда од забоболка – а како датум наместо вистинскиот ден пишувал: „Немам ни најмаглива претстава“ или едноставно „дваесеттиот век“. Во едно писмо ги нацртал трите делови на едно патување, при што последниот дел бил прикажан како голем црн квадрат, со објаснување: „затоа што беше ноќ.“ Еднаш му се извинил на својот американски издавач што доцни со едно поглавје, објаснувајќи дека го посетил неговиот ангел-чувар и останал да разговара со него. Како што духовито забележува Шиф: „На крајот на краиштата, не можел баш да му ја покаже вратата на својот ангел-чувар.“

Кога станувало збор за љубовта, Сент-Егзипери се вљубувал во жени со кои можел да го одржува својот свет на фантазијата. Неговата прва голема љубов била Луиз де Вилморен, писателка и вистинска фатална жена, која, исто како него, копнеела по „волшебното детство во магичната градина“. Во величествената куќа на нејзината мајка на улицата Ри де ла Шез, таа му раскажувала приказни, тој ги рецитирал своите сонети, а двајцата си играле принц и принцеза од бајките. Но Лулу, и покрај својата кокетност и речиси неземна појава, била практична Французинка. Кога дошло време да се размислува за брак, недостатокот од богатство кај Антоан лесно ги надвладеал сите фантазии што заедно ги создале во нејзината соба на последниот кат.

Дури во 1931 година Сент-Егзипери конечно се оженил, со Консуело Гомес Кариљо, која на прв поглед изгледала како совршена жена. Била ситна, убава и непредвидлива. Еден нивни пријател ги опишал како мало птиченце седнато врз огромна плишана мечка – „онаа огромна летачка плишана мечка што беше Сент-Егз.“ Кога еднаш ја прашале од каде е, таа шармантно одговорила:

„Слегов од небото. Ѕвездите ми се сестри.“

Нејзиниот сопруг сметал дека таквите изјави се преслатки. За среќа, бидејќи таа имала и многу помалку привлечни особини. Консуело била патолошка лажливка, неверојатна расипничка и страшно љубоморна на успехот што Сент-Егзипери го постигнувал и како писател и како авијатичар. Сепак, со задоволство ја играла улогата на славна вдовица кога Сент-Егзипери исчезнал неколку дена за време на широко публикуваниот лет над Либиската Пустина во декември 1935 година.

По неговата смрт, дополнително ја искористила неговата слава отворајќи ресторан наречен „Малиот принц“, каде што ги пречекувала гостите носејќи морнарска капа со златниот натпис „Saint-Ex“. Била лошо расположена, невротична, отворено неверна и речиси никогаш не доаѓала навреме. Шиф раскажува дека на еден коктел во Њујорк, Консуело ја поминала целата вечер седејќи под големо биро, „од кое повремено се појавуваше бледа рака што држеше празна чаша за мартини.“ Сопружниците Сент-Егзипери жестоко се карале и постојано се разделувале. Но, Антоан повторно и повторно ѝ се враќал на Консуело. Чувствувал дека без неа едноставно не може да живее.

Набргу по објавувањето на „Ноќен лет“ во 1931 година, кариерата на Сент-Егзипери како комерцијален пилот завршила. И покрај пионерските успеси на Латекоер, компанијата била принудена да прогласи банкрот, а до август 1933 година сите независни авиокомпании веќе биле обединети во новоформираната Ер Франс. Во тоа време Сент-Егзипери веќе бил вистинска ѕвезда – Џозеф Конрад на небото. Иако бил крајно неодговорен со парите и речиси постојано без пари, успевал пристојно да живее од новинарството и од пропагандните активности што ги извршувал за новата национална авиокомпанија.

Во 1938 година, како дел од мисија за промоција на Франција, отпатувал во САД со намера да постави рекорд во летот од Њујорк до Никарагва. Обидот завршил предвреме со тешко принудно слетување во Гватемала Сити, од кое излегол жив, но сериозно повреден. Во 1940 година Сент-Егзипери повторно заминал во Њујорк, планирајќи да остане само четири недели за да ја промовира француската воена кауза. Наместо тоа, останал две години, неспособен да најде свое место во поразената Франција. Тоа бил најнесреќниот период во неговиот живот.

Бил осамен и болен. Одбивал да научи англиски јазик, а годините исполнети со физички повреди и занемарување оставиле тешки последици врз неговото здравје. Еден пријател, кој го посетил по една операција, го затекнал како лежи во затемнета соба, тивок и потиштен, со книга од бајките на Ханс Кристијан Андерсен покрај креветот. Шиф истакнува дека Сент-Егзипери бил и политички изолиран од многу свои сонародници во прогонство. Упорно останувал неутрален и, во време кога мнозинството го поддржувало Шарл де Гол, многумина го сметале за приврзаник на Филип Петен.

Утеха барал во неколку љубовни врски, но сè повеќе копнеел по блискост и нежност, а не по физичка страст. Речиси секоја вечер, повеќе од една година, ја посетувал својата млада пријателка Силвија Рајнхард, иако таа не зборувала француски, а тој речиси воопшто не знаел англиски. Сент-Егзипери доаѓал доцна навечер во нејзиниот стан, седнувал на лежалката во нејзината спална соба и, како што незаборавно пишува Шиф, „ѝ читал од своето недовршено дело, додека солзите му се слевале по лицето“, а „Силвија, полузаспана на подот, не разбирала ниту еден збор.“ Кога Консуело конечно пристигнала во Америка за да му се придружи, услужно почнала да шири приказни дека летањето на големи височини го направило Сент-Егзипери импотентен.

Во текот на сето тоа време, Сент-Егзипери очајнички сакал да се врати во Европа и повторно активно да учествува во војната. Конечно ја напуштил Америка во април 1943 година за да ѝ се приклучи на една француска ескадрила во Алжир. Непотребно е да се каже дека бил нејзиниот најискусен, но и најнепокорен член. Неговите колеги пилоти се гордееле со него, додека претпоставените го сметале за најтешкиот човек за командување во цела Северна Африка.

Иако, според правилата, веќе бил премногу стар за борбени мисии и бил далеку од добра физичка форма – „добар само за трикови со карти“, како што велеле неговите критичари – Сент-Егзипери упорно барал да му биде дозволено повторно да лета. Пиел многу алкохол за да ја ублажи болката од старите повреди, а за да се качи во авионот му била потребна помош.

„Му ги врзуваа чизмите затоа што не можеше да се наведне. Другите мораа да го сместуваат во пилотската кабина и потоа да го извлекуваат од неа.“

Еден пилот кратко забележал:

„Сент-Егзипери беше веќе готов човек – и самиот го знаеше тоа.“

И покрај сè, извел неколку борбени мисии. Но бил и премногу нетрпелив и премногу навикнат на старите методи за да ја совлада сложената технологија на својот нов авион – Lockheed P-38 Lightning, ловечко-извидувачки авион на Воздухопловните сили на Армијата на САД. На една од првите мисии ги оштетил крилјата на авионот, а само неколку дена подоцна, при слетување со брзина од речиси 160 километри на час, заборавил да ги активира сопирачките. Авионот излетал од пистата и се урнал во маслинова шума. Леталото било целосно уништено, а Сент-Егзипери веднаш бил приземјен. Навреден и понижен, му се пожалил на американскиот офицер задолжен за операциите, Леон Греј:

„Господине, сакам да умрам за Франција.“

Греј му одговорил:

„Воопшто не ми е грижа дали ќе умрете за Франција или не. Но нема да го направите тоа во некој од нашите авиони.“

На крајот, надредените заклучиле дека ќе имаат помалку проблеми ако повторно му дозволат да лета отколку ако и понатаму ги трпат неговите жестоки молби и протести. Во мај 1944 година бил распореден на Сардинија, а кратко потоа исчезнал за време на извидувачки лет над јужна Франција. По завршувањето на војната бил прогласен за херој. Во официјалните документи покрај неговото име стоело: „une mort glorieuse“ – „славна смрт“. На крајот од животот посветен на потрагата по ѕвездите, Консуело еднаш – можеби за првпат – му оддала вистинско признание, велејќи дека нејзиниот сопруг „паднал како метеор.“

Неговата храбра смрт само придонела неговата посмртна слава уште повеќе да расте, особено славата на неговото последно книжевно дело – „Малиот принц“, напишано додека престојувал во САД и објавено во 1943 година. Таа тажна и сентиментална приказна – за необичното момче со разбушавена коса, кое доаѓа на Земјата од својот далечен астероид и со својата речиси магична животна филозофија го воодушевува авијатичарот што се урнал во пустината – стана едно од клучните дела за генерацијата на шеесеттите години, за хипиците, бунтовниците и „децата на цвеќето“. За други, пак, книгата била неподносливо детинеста. „Никогаш не мислев дека би можела да се приврзам за нејзиниот автор,“ пишува Селина Хестингс, „но тоа беше пред да ја прочитам книгата на Шиф.“

„Сент-Егзипери“ е извонредна биографија. Навистина е тешко да се замисли дека оваа задача можела да биде подобро извршена. Книгата е избалансирана, прониклива, темелно истражена и исклучително добро напишана. Авторката истовремено покажува и сочувство и трезвеност во проценките. А кога ја затворив последната страница, почувствував исто што и Адриен Моние, прочуената книжарка од улицата Одеон, за која Шиф пишува:

„На почетокот „Малиот принц“ ѝ изгледал детинест, но до крајот веќе била облеана во солзи. Сфатила дека не плаче поради книгата, туку – предоцна – поради самиот Сент-Егзипери.“

Извор: The New Yorker