Деновиве низ светот е актуелна приказната за Одисеј и неговите патувања и авантури при неговото враќање дома. Оваа епска поема на Хомер добива еден нов вид на популарност благодарение на новиот филм на Кристофер Нолан, кој е своевидна екранизација на „Одисеја“ и моментално се прикажува во кината ширум светот, а и кај нас во „Синеплекс“. Иако мал е бројот на луѓето што не ја прочитале оваа неверојатна приказна, поради тоа што ни беше задолжително четиво во училиште, сепак, доколку не сте ја прочитале, еве што треба да знаете и зошто треба да ја прочитате, прикажано преку одлично видео на TED-Ed.

Блиска средба со џин што јаде луѓе, волшебничка што ги претвора мажите во свињи, одамна изгубен крал што повторно го освојува својот престол. Секоја од овие приказни сама по себе е возбудлива, но всушност секоја од нив претставува само една епизода од „Одисеја“ – епска поема од околу 12.000 стихови што опфаќа години од старогрчката историја, митологија и легенди.

Како да се снајдеме во толку обемно дело, кое потекнува од и раскажува за свет толку далечен од нашиот?

Самото тоа што денес можеме да ја читаме „Одисеја“ е навистина неверојатно, бидејќи била создадена уште пред појавата на грчката азбука во VIII век пр. н. е. Таа била наменета за слушатели, а не за читатели, и ја изведувале усни поети наречени рапсоди. Според традицијата, нејзин автор е слепиот поет Хомер. Но никој со сигурност не знае дали тој навистина постоел или е легендарна личност. Најраните спомнувања за него се појавуваат дури неколку века по времето во кое наводно живеел. Освен тоа, поемите што му се припишуваат изгледа дека многупати биле изменувани и преуредувани од повеќе автори, пред конечно да бидат запишани во обликот што денес го познаваме. Всушност, зборот рапсод значи „оној што спојува“, бидејќи овие поети комбинирале постојни приказни, шеги, митови и песни во една единствена нарација.

За да можат јавно да ги рецитираат овие огромни епови, рапсодите користеле постојан ритам, како и техники за полесно помнење, како што се повторувањето на научени пасуси или однапред подготвени делови. Тие вклучувале описи на пејзажи и списоци на ликови, помагајќи му на рапсодот да не го изгуби текот на приказната – исто како што рефренот или мостот во една песна ни помагаат да се сетиме на следните стихови. Бидејќи повеќето приказни веќе ѝ биле познати на публиката, било сосема вообичаено различните делови од поемата да се слушаат без утврден редослед. Во еден момент тој редослед бил конечно утврден, а приказната ја добила формата во која денес ја читаме. Но, бидејќи светот значително се променил во последните неколку илјади години, корисно е да се знаат неколку работи пред да се започне со читањето.

Самата „Одисеја“ е продолжение на другата славна епска поема на Хомер, „Илијада“, која ја раскажува приказната за Тројанската војна. Ако постои една главна тема што ги обединува двете поеми, тогаш таа гласи: никогаш, под никакви околности, не го навлекувајте гневот на боговите. Грчкиот пантеон претставува опасна мешавина од божествена моќ и човечка несигурност, склона кон љубомора и незапирливи омрази. Голем дел од неволјите што ги снаоѓаат луѓето во поемите произлегуваат од нивниот хибрис – прекумерната гордост и уверувањето дека се помоќни од боговите. Желбата да им се угоди на боговите била толку силна што античките Грци традиционално ги пречекувале сите странци во своите домови со великодушност, плашејќи се дека тие можеби се богови маскирани во обични луѓе.

Овој древен кодекс на гостопримство се нарекувал ксенија. Тој подразбирал домаќините да им обезбедат на своите гости безбедност, храна и удобност, а гостите, доколку можеле, возвраќале со учтивост и подароци. Ксенијата има важна улога во „Одисеја“, каде што Одисеј, за време на своите скитања, постојано е гостин, додека неговата умна сопруга Пенелопа, во негово отсуство, непрекинато ја исполнува улогата на домаќинка. Иако „Одисеја“ ги опфаќа сите години од патувањата на Одисеј, приказната започнува in medias res – среде случувањата. Десет години по завршувањето на Тројанската војна, го затекнуваме нашиот јунак заробен на еден остров, сè уште далеку од својата родна Итака и од семејството што не го видел веќе дваесет години. Бидејќи го разгневил морскиот бог Посејдон така што го ослепил неговиот син, киклопот Полифем, враќањето на Одисеј дома е исполнето со една несреќа по друга. Додека во неговиот дом се создаваат нови проблеми, а боговите расправаат за неговата судбина, Одисеј почнува да им ги раскажува на своите домаќини приказните за тие изгубени години.

Една од најфасцинантните работи поврзани со „Одисеја“ е контрастот меѓу тоа колку малку знаеме за времето во кое настанала и неверојатното богатство од детали што самата поема ги содржи. Историчари, јазичари и археолози со векови ги бараат урнатините на Троја и се обидуваат да утврдат кои острови навистина ги посетил Одисеј. Исто како и својот јунак, оваа епска поема од 24 песни поминала долго патување низ вековите, низ митови и историја, за денес да ни ја раскаже својата извонредна приказна.

Во продолжение погледнете го и видеото:

Извор: TED-Ed
Авторka: Џил Даш